Tekfur Sarayı

Tekfur Sarayı, İstanbul'un Fatih ilçesinde, Edirnekapı ile Ayvansaray (Eğrikapı) bölgesindeki kara surlarına bitişik konumda bulunan tarihi bir saray yapısıdır. Bizans İmparatorluğu'na ait Blakhernai Saray Kompleksi'nin bir parçası olan yapı, İstanbul'da Bizans döneminden günümüze mimari bütünlüğünü koruyarak ulaşabilen tek saraydır. Yapıya ait olan ve surlar üzerinde bulunan "Tekfur Sarayı Kapısı" (Porphyrogennetos Kapısı), tarla tarafında 3,50 metre genişliğinde ve 2,30 metre yüksekliğinde; şehir tarafında ise 4,15 metre genişliğinde ve 4,36 metre yüksekliğindedir.

Tarihçe ve Mimari Özellikler

Sarayın inşa tarihi konusunda literatürde farklı veriler bulunmaktadır. Kimi kaynaklar yapının 10. yüzyılda İmparator Porfirogenetos tarafından inşa ettirildiğini ve mevcut bir saraya ilave edildiğini belirtirken; diğer kaynaklar 11., 12. yüzyıl sonları veya 13. ve 14. yüzyıllarda Blakhernai Sarayı'nın bir uzantısı olarak inşa edildiğini aktarmaktadır.

Sarayın Bahçesinden Görüntü (T.C. İstanbul Valiliği)

Mimari açıdan Orta ve Son devir Bizans sanatının özelliklerini yansıtan Tekfur Sarayı, avluya bakan üç katlı bir plana sahiptir. Cephe düzeninde tuğla ve taş işçiliğinin bir arada kullanıldığı yapı, kemerli pencereleri ile döneminin saray mimarisi hakkında veriler sunmaktadır.

Osmanlı Dönemi İşlevleri

1453 yılında İstanbul'un fethinden sonra saray, farklı yüzyıllarda çeşitli amaçlarla kullanılmıştır. İlk dönemlerde harabe halinde kalan yapı ve çevresi, 17. yüzyılın sonlarında bir hayvanat bahçesi olarak işlev görmüştür. Kente sefir olarak gelen Busbecq, burada bulunan bir zürafayı görmek istemiş, hayvanın öldüğünü öğrenince Avrupa'da daha önce hiç görmediği bu canlıyı incelemek için mezarını kazdırmıştır. ^【1】

Osmanlı Döneminden Kalma Çini Eser (T.C. İstanbul Valiliği)

18.yüzyılda saray alanı seramik ve çini atölyesine, 19. yüzyılda ise "Şişehane" olarak adlandırılan cam ve mum (mumhane) imalathanesine dönüştürülmüştür. Sultan III. Ahmed döneminde İznik'ten getirilen ustalar tarafından yapının avlusunda çini fırınları kurulmuş ve Alibeyköy Deresi'nden çıkarılan balçık kullanılarak çini üretimi yapılmıştır. Bu atölyelerde üretilen çiniler; Sultanahmet'teki III. Ahmed Çeşmesi, Kandilli Hekimoğlu Ali Paşa Camii ve Eyüp Cezeri Kasım Paşa Camii gibi mimari eserlerde kullanılmıştır.

Arkeolojik Kazılar ve Arkeometrik Analizler

1995, 1999 ve 2005 yıllarında Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu başkanlığında sarayda ve çevresinde sanat tarihi ve arkeoloji kazıları gerçekleştirilmiştir. Yapının doğu kenarında açılan A1, A2, A3, B1 ve C1 açmalarında, 10-95 cm derinliklerde Osmanlı dönemine (17. yüzyıl ve sonrası) ait çok sayıda cam buluntu, mimari kalıntı, çini ve seramik üretim artıkları ile çini fırınları tespit edilmiştir.

Çini Eserlerinin Sergilendiği Alan (T.C. İstanbul Valiliği)

Kazılardan elde edilen 46 adet cam buluntu üzerinde X-Işınları Floresans Spektroskopisi (Mikro-XRF ve PED-XRF) ile Raman Spektroskopisi yöntemleri kullanılarak arkeometrik analizler yapılmıştır. Bu analizlerin sonuçlarına göre:

• Kimyasal Yapı: Camların kimyasal olarak kum, soda ve kireçten oluşan tipik "soda-kireç camı" yapısında olduğu belirlenmiştir. Örneklerdeki yüksek silisyum dioksit (SiO2) oranı, camların mekanik direncinin, dayanıklılığının ve ergime sıcaklığının yüksek olduğunu göstermektedir.
• Üretim Tekniği: Camların hamuru içinde hapsolmuş hava keseciklerinin (habbeler) mikroskobik incelemesi, dairesel ve elips formdaki bu boşlukların yapısına dayanarak ürünlerin çoğunlukla "serbest üfleme" tekniği ile üretildiğini kanıtlamıştır.

Restorasyon Süreci ve Müze İşlevi

2005 yılındaki kazılardan elde edilen bulgular ve hazırlanan bilimsel raporlar neticesinde, yapıya en az müdahalenin yapılmasını öngören restorasyon teknikleri belirlenerek İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından onarım süreci başlatılmış ve 2014 yılında tamamlanmıştır. Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu'nun başkanlığında yürütülen kazı çalışmalarının ardından hazırlanan proje doğrultusunda restorasyon süreci başlatılmıştır ve Tekfur Sarayı, Kültür ve Turizm Bakanlığı onayıyla özel müze statüsü kazanarak 21 Temmuz 2019 tarihinde ziyarete açılmıştır.

Müzenin Restorasyonu Tamamlanmış Görseli (T.C. İstanbul Valiliği)

Müze, yapının hem Bizans dönemi saray kimliğini hem de Osmanlı dönemi imalathane işlevini yansıtacak biçimde kurgulanmıştır. Koleksiyonda, saray kazılarında bulunan envanterlerin yanı sıra Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri ve Topkapı Sarayı'ndan getirilen, Tekfur Sarayı menşeli eserler sergilenmektedir.

Kat Planı ve Sergileme Düzeni

Müzenin kat planı ve sergileme düzeni şu şekildedir:

• Giriş Katı: Sarayın restorasyon süreçlerini ve teknik özelliklerini anlatan dijital ekranlar ile kazılarda ortaya çıkarılan çini fırınları yer almaktadır.
• İkinci Kat: Kazı envanterleri, ait oldukları dönem bilgileriyle birlikte vitrinlerde sergilenmektedir. Bu katta ayrıca, eski dönemlere ait yaşam ve kültür bilgilerini sunan dokunmatik ekranlar, eserlerin zemindeki cam taban altından görülebildiği alanlar, çini yapboz ve çini boyama gibi interaktif dijital uygulamalar mevcuttur.
• Üst Kat: Tekfur Sarayı fırınlarında üretilmiş çini eserlere ayrılmıştır. Burada, Kâbe tasvirli çinilerin orijinalleri ve Cezeri Kasım Paşa Camii'ndeki Kâbe panosunun bir replikası sergilenmekte; ayrıca dijital bir harita üzerinden bu atölyeden çıkan çinilerin günümüzde hangi camilerde yer aldığı bilgisi sunulmaktadır.
• Avlu/Bahçe: Kazılardan çıkan diğer bazı envanterlerin açık alanda sergilendiği bahçe bölümünde kafe ve müze mağazası faaliyet göstermektedir. Eğitim kurumları tarafından okul dışı öğrenme ortamı olarak da değerlendirilen alan, sanat tarihi ve arkeoloji disiplinleri açısından somut gözlem imkânı sunmaktadır.