Tengu

Tengu, Japon mitolojisi ve Shinto inancına göre dağlarda yaşayan uzun burunlu, doğaüstü yōkai veya varlıktır.^【1】 Tengu isminin kanjisi 天狗 (kutsal köpek), Çin’de bir kuyrukluyıldız hakkındaki bir kehanetten gelmektedir ama Tengu, Japon folkloruna göre köpeklere benzememektedir.^【2】 Kargalara ve kuşlara benzediği söylenen bu varlıklar eskiden keşişleri yoldan çıkaran kötü varlıklar olarak görülse de günümüzde dağları koruyan varlıklar olarak tapınaklarda ve kültürel festivallerde yer almaktadır.^【3】

^{Tengu (Resim: Ömer Faruk Bilcan)}

Tengular genellikle kuş özellikleri taşıyan insansı varlıklardır.^【4】 Hakkındaki yazılar ve resimlerde çoğunlukla Japon dağ keşişlerinin giydikleri “yamabushi” kıyafetini giyerler,^【5】 kafalarında da bu kıyafetin bir parçası olan küçük bir şapka vardır,^【6】 ellerinde genellikle “ha uchiwa” isimli tüy yelpaze yer alır^【7】 ve ayaklarında da “geta” isimli tahta sandaletler giyerler.^【8】 Görünüş olarak temelde iki farklı türe ayrılırlar:

• Daitengu (Yüce Tengu): Normale göre çok daha uzun ve kırmızı burunları ve insana benzeyen yüzleri ile ayırt edilirler.^【9】 İsimleri Japoncadaki “büyük, muhteşem” anlamındaki “dai” kanjisinden gelir.
• Kotengu veya Karasu Tengu (Küçük veya Karga Tengu): Kuşlara benzeyen gagaları, kanatları ve pençeleri ile ayırt edilirler.^【10】 İsimleri Japoncadaki “karga” anlamındaki “karasu” kelimesinden veya “küçük” anlamındaki “ko” kanjisinden gelir.

Tengu, yüzyıllarca hakkında hikâyeler anlatılan bir efsane olmuş ve zaman geçtikçe farklı şekilde anılmaya başlanmıştır.

Tengu kelimesi ilk defa Nihon Shoki (Japon Günceleri) isimli kitapta bir kuyruklu yıldız olarak görünen “kutsal köpek” anlamıyla geçer. Bu anlam Çincedeki “tian gou” teriminden gelmektedir ve dağlarda yaşayan kedimsi bir yaratığı ya da sosyal hayatı bozan bir kuyruklu yıldızı ifade eder.^【11】

_{Tengu Maskesi (}Mask Museum₎

Bu zamanlarda tengu hakkında bahseden ilk hikâyelerden biri Konjaku monogatarishū (Geçmişten Seçme Hikâyeler) isimli Budist öğrenimi içeren koleksiyonda yer almaktadır.^【12】 Hindistan’dan Japonya’ya seyahat eden bu tengu kendi ülkesindeki keşişler gibi mi değil mi diye öğrenmek için Japonya’daki keşişlere meydan okur. Bu hikâyedeki gibi keşişlerin hayatını zorlaştıran tengu figürü Geç Heian Dönemi'nden Orta Çağ'a kadar yaygındır.^【13】 Tengu kavramı bu zamanlarda sadece ders verici bir kavram değil aynı zamanda politik sembolizm için de kullanılmıştır: Kardeşi tarafından sürgün edilen eski Japon imparatoru Sutoku’nun bir tenguya dönüştüğü söylenmiştir.^【14】

Tenguların kanatları sayesinde uçabildikleri, hatta bir hikâyede giyeni görünmez kılabilen bir pelerine (Kakuremino) sahip oldukları anlatılmaktadır.^【15】 Efsaneye göre Daitenguların güçlü rüzgârlar oluşturabilen ve ileri sallandığında burunlarını uzatıp geri sallandığında burunlarını kısaltan büyülü tüylerden yapılmış yelpazeleri vardır.^【16】 Bir başka inanış ise Japoncada “tengular tarafından saklanmış” anlamına gelebilen 天狗 隠し (tengu kakushi) kanjisi ile vurgulanır ve insanların tengular tarafından tengu dünyasını göstermek için kaçırılıp geri getirilmesi ifade eder. ^【17】

Tenguların özellikle büyük ölçekte önemli olduğu Japon efsanelerinden birisi 12. yüzyılda yaşadığı söylenen Minamoto no Yoshitsune isimli savaşçının tengularla olan doğaüstü macerasını anlatır.^【18】

_{Kurama Dağı'ndaki Tapınak Manzarası (Fotoğraf: Ömer Faruk Bilcan)}

Yoshitsune’nin babası Yoshimoto o zamanlarda çok güçlü bir kabile olan Taira kabilesinin lideri Kiyomori tarafından öldürülür. Yoshimoto’nun eşi çocuklarıyla beraber kaçar ancak çocuklarının hayatlarını kurtarabilmek için Kiyomori ile evlenmek zorunda kalır. Annesi, Yoshitsune’ye babasının intikamını almasını tembih eder.

Yoshitsune yedi yaşındayken Kurama Dağı’ndaki tapınağa gönderilir. Burada bir keşiş olarak yaşamayı öğrenen Yoshitsune sık sık tek başına tahta bir kılıçla kayalara vurarak dövüş yeteneğini geliştirir. Bir gün heybetli, kırmızı uzun buruna, pençelerden ellere, korkutucu gözlere ve kanatlara sahip birisi büyük bir gökgürültüsüyle karşısına çıkıverir. Kendisini “Tenguların Kralı” olarak tanıtan yaratık Yoshitsune’nin azmine hayran kaldığını ve dilerse kılıç sanatını ona öğretebileceğini söyler.

^{Tengu Kralı'ndan Kılıç Sanatını Öğrenen Yoshitsune (}Yōkai Senjafuda⁾

Teklifi kabul eden Yoshitsune tenguların arasına katılır ve kısa sürede kendini kanıtlar. Buradaki eğitiminin sonunda yirmi tane küçük tenguyu (kotengu) öğrendiği kılıç sanatının ona verdiği olağanüstü çeviklikle kendi başına yenebilir hale gelmiştir. Kendini kanıtlamak isteyen Yoshitsune siyah bir zırh giyen Benkei isimli devasa bir adamı yener ve Benkei onun emri altına girer.

Yoshitsune, Benkei ile beraber Dan-bo-ura Savaşı’nda Taira kabilesini denize doğru sürerek galibiyete ulaşır. Ancak Yoshitsune’nin kardeşi Yoritomo (Minamoto no Yoritomo) ilk shogun olarak tarihe geçtikten sonra kıskançlık duygusuyla kardeşini düşman ilan eder.

^{Kurama Dağı'ndaki Tapınağın Yakınında Yer Alan Tengu Kafası (Fotoğraf: Ömer Faruk Bilcan)}

12. yüzyıldaki Japon Budist inancına göre tengu Budizm anlayışına karşı çıkan ve bireysel aydınlanışı engelleyen “ma/Māra” anlayışı ile derinden ilişkilidir. Budizm Yasası’nı bozmaya çalışan intikamcı ruhlar veya Budist keşişleri rahatsız eden ve çeşitli büyülerle halkı yanılgıya düşüren Budizm’in düşmanları olarak görülmüşlerdir. Bu zamandaki anlayışa göre aydınlanmaya ulaşamayan keşişler de tenguya dönüşebilir ve kibirleri ve dünyevi bağları yüzünden o zamanlarda varlığına inanılan “tengu diyarına” düşebilirlerdi.^【19】

İlerleyen yüzyıllarda ise tengu Japon folklorunun bir parçası haline gelmiştir. Yamabushi kılığına giren tengular dağların koruyucuları olarak anılmakta ve Japonya’daki çeşitli tapınaklarda düzenlenen festivallerle onurlandırılmaktadır.^【20】

Günümüzde Tenguların kötücül varlıklar olduğu anlayışı neredeyse tamamen ortadan kalkmış ve dağların muhafızlığını yaptıkları inanışı daha popüler hale gelmiştir. Tengular Japon festivallerinde (Matsuri) yer almış ve tengu maskesi isimli kırmızı ve uzun burunlu maske, bunun gibi festivallerde ve tapınaklarda satılmaya başlanmıştır. Eskiden korkuyla anılan bu varlıklar aptal veya gülünç ögesi şekilde gösterilmiştir. Bunun dışında, tengu maskesi ve tengu kavramı, animasyonlar ve oyunlar gibi popüler kültür öğelerinde de sıkça yer almaya başlamıştır. ^【21】