Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması Mutabakatı

Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması Mutabakatı, Türkiye Cumhuriyeti ile Libya Devleti Ulusal Mutabakat Hükümeti arasında 27 Kasım 2019 tarihinde İstanbul’da imzalanan ve her iki ülkenin Doğu Akdeniz’deki kıta sahanlığı ile Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlarını uluslararası hukuka uygun olarak resmen belirleyen ikili bir deniz sınırlandırma antlaşmasıdır. Mutabakat; coğrafyanın üstünlüğü, hakkaniyet ilkesi ve anakara kıyılarının önceliği esas alınarak Doğu Akdeniz'de Türkiye ile Libya arasında karşılıklı bir deniz sınırı (ortay hat) çizen hukuki bir belgedir.^【1】

Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması Mutabakatı'nın tarihsel arka planı, Doğu Akdeniz'de deniz yetki alanlarının belirlenmesine ilişkin hukuki ve siyasi anlaşmazlıkla şekillenmiştir. 2000'li yılların başından itibaren Doğu Akdeniz'de hidrokarbon kaynaklarının keşfedilmesi, kıyıdaş devletler arasında kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge sınırlarının belirlenmesine yönelik girişimlerin artmasına zemin hazırlamıştır.^【2】 Bu süreçte deniz yetki alanlarının paylaşımına ilişkin farklı hukuki yaklaşımlar ve devlet uygulamaları, bölgesel ilişkilerin unsurlarından birini oluşturmuştur.

Türkiye, Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanlarına ilişkin yaklaşımını hakkaniyet ilkesi temelinde şekillendirmiş; deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasının uluslararası yargı kararlarında geliştirilen esaslar doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.^【3】 Türkiye, deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasına ilişkin görüşlerini uluslararası platformlarda açıklamış ve Doğu Akdeniz'deki sınırlarını Birleşmiş Milletler'e bildirmiştir.^【4】

Libya açısından ise Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi çerçevesinde münhasır ekonomik bölge ilan etmesi, ülkenin Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanlarına ilişkin tartışmaların taraflarından biri olmasını beraberinde getirmiştir. Libya'da 2011 sonrasında yaşanan siyasi ve askerî gelişmeler, ülkenin deniz yetki alanlarına ilişkin politikalarının Ulusal Mutabakat Hükümeti tarafından yürütülmesi sonucunu doğurmuştur.^【5】

Deniz yetki alanı sınırlandırma antlaşmaları yapılmadan atılan tek taraflı adımlar, bölgede siyasi ve hukuki sorunların oluşmasına yol açmıştır. Bu sürecin ilk adımlarını atan Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY); 17 Şubat 2003'te Mısır ile, 17 Ocak 2007'de Lübnan ile ve 17 Aralık 2010'da İsrail ile Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlandırma antlaşmaları imzalamıştır.^【6】 Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), GKRY'nin Ada'nın tamamını temsil etme yetkisinin bulunmadığını, Kıbrıs Türklerinin eşit haklarını yok saydığını ve Türkiye'nin kıta sahanlığı haklarını ihlal ettiğini belirterek bu tek taraflı antlaşmalara itiraz etmişlerdir.^【7】

Uluslararası hukukun temel ilkeleri gereğince ikili deniz sınırı antlaşmalarının üçüncü tarafların haklarını ve iddialarını ihlal etmemesi, sınır hatlarının çakışma noktalarında durdurulması gerekmektedir; GKRY-İsrail antlaşması da Lübnan'ın hak iddia ettiği alanlarla çakışarak Lübnan'ın da itirazına neden olmuştur.^【8】 GKRY'nin tek taraflı hamlelerine karşı Türkiye ve KKTC, hem hukuki ve siyasi hem de sahada fiili adımlarla mukabelede bulunmuştur. Türkiye ile KKTC arasında 21 Eylül 2011 tarihinde Kıta Sahanlığı Sınırlandırma Antlaşması imzalanmış, ardından KKTC tarafı Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına (TPAO) arama ruhsatları vererek 2 Kasım 2011'de detaylı bir iş birliği antlaşması akdetmiştir.^【9】 R/V Piri Reis gemisiyle başlatılan sismik çalışmalara ilerleyen süreçte Fatih, Yavuz, Kanuni ve Oruç Reis gibi sismik ve sondaj gemileri dahil edilmiş; bu gemiler Türk Deniz Kuvvetleri refakatinde Doğu Akdeniz'de faaliyet göstermiştir.^【10】

^{Türkiye-Libya Arasındaki Deniz Yetki Alanları Anlaşması İnfografisi (}Anadolu Ajansı⁾

Bölgedeki sınırlandırma ihtilafı, Doğu Akdeniz'deki doğal gaz keşifleriyle birlikte ekonomik bir boyut kazanmıştır. Doğu Akdeniz'de tahmini 122 trilyon metreküp doğal gaz rezervinin varlığı; İsrail'in Tamar ve Leviathan, Mısır'ın Zohr, GKRY'nin ise Aphrodite, Calypso ve Glaucus sahalarındaki keşifleri sağlamıştır.^【11】 Mısır, Yunanistan, GKRY ve İsrail tarafından kurulan Doğu Akdeniz Gaz Forumu ile bölge gazını Avrupa'ya taşımayı hedefleyen EastMed boru hattı projesi gibi girişimler, Türkiye ve Libya'yı Doğu Akdeniz enerjisinden ve denklemlerinden saf dışı bırakmayı amaçlamıştır.^【12】

Bu süreçte AB Dışişleri Bakanları 11 Kasım 2019'da Türkiye'ye yönelik kısıtlayıcı tedbir kararları almıştır.^【13】 Türkiye ise AB'nin üye ülkelerin egemenlik iddialarında bir mahkeme gibi hareket edemeyeceğini, deniz sınırlarını belirleme yetkisinin bulunmadığını ve çakışan alanlarda tarafsız kalması gerektiğini vurgulamıştır.^【14】

Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Libya Devleti Ulusal Mutabakat Hükümeti arasında Akdeniz'de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Libya Devleti Ulusal Mutabakat Hükümeti Başkanlık Konseyi Başkanı Fayiz es-Serrac arasında gerçekleştirilen görüşmeler sonrasında, iki ülkenin dışişleri bakanları tarafından imza altına alınmıştır.^【15】

Türkiye Büyük Millet Meclisi, mutabakatın onaylanmasının uygun bulunduğuna ilişkin kanunu kabul etmiş; bunu izleyen süreçte mutabakatın onaylanmasına dair Cumhurbaşkanı Kararı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.^【16】 Aynı dönemde Libya makamlarınca da mutabakata ilişkin iç hukuk işlemleri yürütülmüş ve tarafların ulusal usullerini tamamlamaları doğrultusunda mutabakat yürürlüğe girmiştir. İç hukuk işlemlerinin tamamlanmasının ardından Birleşmiş Milletler (BM), Türkiye ile Libya arasında imzalanan bu mutabakatı BM Şartı’nın 102. maddesi uyarınca kayıtlara geçirmiştir.^【17】

Anlaşmanın 1. maddesiyle Türkiye ve Libya kıta sahanlığı ile Münhasır Ekonomik Bölge sınırlarının koordinatları tanımlanmıştır. Haritalar doğrultusunda A noktasından (33° 53' 59.8" N - 026° 10' 01.6" E) B noktasına (34° 08' 28.6" N - 026° 49' 33.0" E) kadar uzanan ve yaklaşık 18,64 deniz mili (30 km) uzunluğunda olan bir sınır çizgisi (ortay hat) belirlenmiştir.^【18】

İkinci maddede; mutabakat muhtırasına konu sınırlandırmayı gösteren harita ile ortay hattın tespitinde esas alınan sınırlandırma noktalarına ilişkin koordinatların yer aldığı eklere değinilmiş, söz konusu eklerin mutabakat muhtırasının ayrılmaz bir parçası olduğu hükme bağlanmıştır.^【19】 3. maddede ise yürürlüğe girmesinin ardından anlaşmanın BM Genel Sekreterliği'ne tescil ettirileceği hükme bağlanmıştır.^【20】 Mutabakatın 4. maddesinde, muhtıranın uygulanmasından doğabilecek uyuşmazlıkların çözüm usulleri düzenlenmiştir. ^【21】

^{Harita Üzerinde Türkiye ile Libya Arasındaki Anlaşma (}Anadolu Ajansı⁾

Anlaşmanın 5. maddesinde ise muhtıranın gözden geçirilmesine yönelik taleplerin, taraflar arasında diplomatik kanallar aracılığıyla yazılı olarak iletilmesi ve değişikliklerin ancak tarafların karşılıklı mutabakatı ile yürürlüğe konulması hükme bağlanmıştır. ^【22】 Altıncı maddede, muhtıranın yürürlüğe girmesine ilişkin hükümler düzenlenmiştir.^【23】

Ayrıca deniz sınırlandırma anlaşmasının yanı sıra, aynı tarihte "Güvenlik ve Askeri İşbirliği Mutabakat Muhtırası" da imzalanmış; Libya ordusuna eğitim ve koordinasyon desteği verilmiştir.^【24】

Yunanistan; Girit, Rodos, Kerpe ve Meis adalarının kıta sahanlığı haklarının ihlal edildiğini, Türkiye ile Libya'nın karşılıklı kıyısı bulunmadığını iddia ederek BM nezdinde itirazda bulunmuştur.^【25】 Atina yönetimi, mutabakatın içeriğini kendisine sunması için ültimatom verdiği Libya'nın Atina Büyükelçisi Muhammed el-Menfi'yi verilen süreye uymadığı gerekçesiyle Aralık 2019'da "istenmeyen adam" (persona non grata) ilan ederek sınır dışı etmiştir.^【26】

Sınır dışı edilen el-Menfi, Libya Başkanlık Konseyi Başkanı sıfatıyla ülke yönetiminin başına geçmiş ve kendisini sınır dışı eden Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis ile Dışişleri Bakanı Nikos Dendias'ı Trablus'ta kabul etmiştir.^【27】AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikaları Yüksek Temsilcisi Josep Borrell'in ofisi ve AB Konseyi, GKRY ve Yunanistan ile dayanışma içinde olduklarını belirterek mutabakat metninin AB'ye iletilmesini talep etmiştir.^【28】NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ise "NATO'nun rolü uluslararası meselelerde tavır almak değildir” ifadesini kullanmıştır.^【29】