Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlaması (DMP)

Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlaması (DMP), deniz ve kıyı alanlarındaki çok çeşitli faaliyetlerin bilimsel temellere dayalı, çok paydaşlı ve sürdürülebilir bir yaklaşımla mekânsal olarak düzenlenmesini amaçlayan bir planlama sürecidir. Bu kapsamda, Ankara Üniversitesi Deniz Hukuku Ulusal Araştırma Merkezi (DEHUKAM) tarafından hazırlanan Türkiye’nin ilk akademik DMP haritası 16 Nisan 2025 tarihinde çevrim içi olarak erişime açılmıştır​.

Türkiye Deniz Mekânsal Planlaması Haritasi, 16 Nisan 2025 - DEHUKAM

Planlamanın Tanımı ve Kapsamı

DMP, deniz alanlarında eş zamanlı olarak yürütülen faaliyetlerin mekânsal ve zamansal olarak uyum içinde organize edilmesini sağlayan bir süreçtir. Bu süreç, faaliyetlerin çakışmadan yürütülmesini hedeflemekte ve mevcut doğal kaynakların verimli şekilde değerlendirilmesini esas almaktadır. Planlama, sadece alan tahsisini değil, aynı zamanda bu alanların hangi faaliyetler için, hangi dönemlerde ve hangi yoğunlukta kullanılacağını da kapsamaktadır​.

DMP kapsamında dikkate alınan faaliyetler şunlardır:

• Balıkçılık
• Deniz taşımacılığı
• Hidrokarbon arama ve üretimi
• Yenilenebilir enerji çalışmaları
• Deniz ve kıyı turizmi
• Bilimsel araştırmalar
• Su ürünleri yetiştiriciliği
• Doğal koruma alanları
• Liman ve tersane faaliyetleri
• Kablo ve boru hatları
• Su altı kültürel miras çalışmaları
• Askerî eğitim ve tatbikat alanları

Bu kapsamda, faaliyetler arası etkileşimlerin minimize edilmesi ve deniz alanlarının sürdürülebilir kullanımına imkân sağlayan stratejilerin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

Coğrafi Kapsam

Türkiye’nin DMP haritası yalnızca karasularını değil, kıta sahanlığı, münhasır ekonomik bölge (MEB) ve geçiş alanları gibi farklı yetki bölgelerini de içermektedir. Ege Denizi’nde yer alan çizimler, Türkiye ile Yunanistan arasında deniz yetki alanlarına dair henüz bir sınırlandırma anlaşması bulunmadığından, yalnızca ana karalar arasındaki ortay hattı esas almaktadır. Bu gösterim, herhangi bir yargı yetkisi iddiası veya uluslararası sınır tanımı anlamına gelmemektedir​.

Doğu Akdeniz’de 2011 yılında Türkiye ile KKTC arasında imzalanan kıta sahanlığı sınırlandırma anlaşması, Batı Akdeniz’de ise 2019 yılında Türkiye ile Libya arasında yapılan mutabakat esas alınmıştır. Türkiye’nin bu bölgedeki dış sınırları, 18 Mart 2020 tarihinde Birleşmiş Milletler’e bildirilmiştir. Karadeniz’de ise SSCB ile 1978’de yapılan kıta sahanlığı anlaşması ve sonraki ikili mutabakatlar esas alınarak belirlenen MEB sınırları, planlamada dikkate alınan unsurlar arasında yer almaktadır.

Hukuki ve İdari Çerçeve

Türkiye’de henüz özel bir DMP yasası kabul edilmemiş olmakla birlikte, sürece zemin hazırlayan çeşitli mevzuat düzenlemeleri mevcuttur. Bunlar arasında 3621 sayılı Kıyı Kanunu (1984), 2872 sayılı Çevre Kanunu (1983), 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (1971), 2011 tarihli Ulusal İklim Değişikliği Uyum Stratejisi (2023 güncellemesiyle) ve 2025 yılına ait Sürdürülebilir Mavi Ekonomi Eylem Planı bulunmaktadır​.

Türkiye, Avrupa Birliği üyesi olmamakla birlikte, AB’nin 2014 tarihli Deniz Mekânsal Planlama Direktifi’nde yer alan ilkelere paralel biçimde DMP sürecini yürütmektedir. Bu bağlamda, DMP çalışmaları Karadeniz, Ege Denizi, Akdeniz ve Marmara Denizi’ni kapsamaktadır. Planlamaya Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile ortak projeler de dâhil edilmiştir.

DEHUKAM ve Türkiye DMP Platformu

DEHUKAM tarafından yürütülen ilk akademik DMP çalışması çerçevesinde Türkiye DMP Platformu kurulmuştur. Platform, Türkiye’de yürütülen deniz mekânsal planlama projelerini, ilgili kurum ve mevzuat yapısıyla birlikte bir araya getirmekte ve açık kaynaklı verilerle desteklenen bir bilgi altyapısı sunmaktadır. Platformun en önemli bileşeni, Türkiye’nin deniz yetki alanlarında faaliyet gösteren sektörlerin mekânsal temsiline olanak sağlayan çevrim içi harita sistemidir​.

Haritanın Bilimsel Temeli ve Uygulama Niteliği

DEHUKAM tarafından geliştirilen Türkiye DMP haritası, kamu kurumlarıyla yürütülen projeler ve uzun süreli akademik çalışmaların çıktısı olarak oluşturulmuştur. Harita, kamuya açık kaynaklardan elde edilen verilerin bilimsel yöntemlerle işlenmesiyle hazırlanmış, ancak Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî görüşünü temsil eden bir belge niteliği taşımamaktadır.

Harita, yalnızca proje uygulama bölgelerini göstermekte olup, Türkiye’nin resmî sınırlarını veya deniz yetki iddialarını yansıtmamaktadır. DEHUKAM tarafından yapılan açıklamada, bu haritanın ihtiyaçlara göre geliştirilebilecek ve güncellenebilecek bir “yaşayan belge” niteliğinde olduğu belirtilmiştir.

Uluslararası İşbirliği ve KKTC ile Eşgüdüm

Türkiye DMP süreci, sınır ötesi iş birliklerini de içerecek şekilde kurgulanmıştır. DEHUKAM ile KKTC arasında DMP alanında eşgüdüm temelli çalışmalar yürütülmüş ve gelecekte bu iş birliğinin genişletilmesi yönünde planlamalar yapılmıştır. Bu bağlamda, Türkiye’nin deniz stratejileri bölgesel ölçekte kurumsal ve hukuki iş birliklerini de içermektedir.