Uzun Burunlu Maymun (Nasalis larvatus)

Nasalis larvatus (Hortumlu Maymun veya Uzun Burunlu Maymun), Primates takımı, Cercopithecidae (Eski Dünya maymunları) ailesi ve Colobinae alt familyasına ait bir primat türüdür. Nasalis cinsinin tek üyesidir (monotipik). Borneo adasına endemik olan bu tür, Colobinae alt familyasının en büyük vücutlu üyesidir. Filogenetik olarak Rhinopithecus (çimdik burunlu maymunlar), Pygathrix (duoc langurları) ve Simias (simakobu) cinsleriyle birlikte "tek burunlu" (odd-nosed) grubunu veya Rhinopithecini oymağını oluşturur.

Fiziksel Özellikler ve Morfoloji

Nasalis larvatus, primatlar arasında en belirgin cinsel dimorfizm (eşeysel çiftbiçimlilik) özelliklerinden birini sergiler. Yetişkin erkekler, dişilerden belirgin şekilde daha iri ve ağırdır; erkeklerin ağırlığı 16 ila 22 kg arasında değişirken, dişiler 7 ila 12 kg ağırlığındadır.^【1】Türün en ayırt edici morfolojik özelliği, özellikle yetişkin erkeklerde ağzın altına kadar uzayabilen, yaklaşık 17,5 cm uzunluğa erişebilen sarkık ve büyük burun yapısıdır.^【2】 Dişilerin ve genç bireylerin burunları ise daha küçüktür ve yukarı doğru kalkık bir yapıdadır.

Yetişkin bireylerin kürk rengi; sırt kısmında kiremit kırmızısı veya turuncu, baş ve omuz çevresinde daha koyu tonlarda, kol, bacak ve kuyruk kısımlarında ise gri renktedir. Erkeklerin skrotumu siyah, penisi ise parlak kırmızı renktedir. Yavrular koyu mavi bir yüz rengi ve neredeyse siyah bir kürkle doğar; yüz rengi yaklaşık 2,5 ayda griye, 8,5 ayda ise yetişkinlerdeki krem rengine döner. El ve ayak parmakları arasında bulunan perdeli yapı, bu türün yüzme kabiliyetini destekleyen önemli bir anatomik adaptasyondur. Ayrıca, selüloz açısından zengin besinlerin sindirimi için özelleşmiş çok odalı mide yapısı nedeniyle, bireyler karakteristik olarak şişkin bir karın yapısına (pot belly) sahiptir.

Dağılım ve Habitat

Tür, Güneydoğu Asya'da bulunan Borneo adasına özgüdür ve adayı paylaşan Brunei, Endonezya ve Malezya sınırları içerisinde bulunur. Nasalis larvatus, esas olarak kıyı bölgeleri, mangrov ormanları, nehir kenarındaki dipterokarp ormanları ve turba bataklıklarında yaşar. Genellikle nehir kenarlarından veya su kaynaklarından 600 metreden fazla uzaklaşmazlar ve iç kesimlerdeki habitatları nehir yolları ile sınırlıdır.

Beslenme Ekolojisi ve Sindirim

Nasalis larvatus, folivor (yaprakçıl) ve frugivor (meyveçil) bir beslenme rejimine sahiptir. Diyetlerinin büyük kısmını genç yapraklar ve olgunlaşmamış meyveler oluşturur; ayrıca tohumlar, sürgünler, çiçekler ve bazı omurgasızlarla da beslenirler. Olgun meyvelerde bulunan basit şekerler, fermantasyona dayalı sindirim sistemlerinde aşırı gaz birikimine (şişkinlik) yol açabildiği için genellikle tercih edilmez; meyve tüketiminde genellikle etli kısımdan ziyade tohumları ve olgunlaşmamış meyveleri tüketirler.

Tür, ön bağırsak fermantasyonu yapan (foregut fermenter) bir sindirim sistemine sahiptir. Geviş getiren hayvanlara (ruminantlar) benzer bir şekilde, sindirimi kolaylaştırmak ve besin alım verimliliğini artırmak amacıyla yediklerini kusup tekrar çiğneme (regürjitasyon ve remastikasyon) davranışı sergilediği gözlemlenen tek primat türüdür.

Davranış ve Sosyal Yapı

Bu maymunlar diürnal (gündüz aktif) olup özellikle ağaçlarda yaşarlar (arboreal), ancak nehirleri geçmek için suya girerler. Primatlar arasında en yetenekli yüzücülerden biri olarak kabul edilirler; su altında 20 metreye kadar yüzebilir ve timsah gibi avcılardan kaçmak veya karşı kıyıya geçmek için suya atlayabilirler.

Sosyal organizasyonları, genellikle tek bir yetişkin erkek ve birden fazla yetişkin dişi ile yavrularından oluşan "harem" grupları ve sadece erkeklerden oluşan "bekar" grupları şeklindedir. Gruplar arası saldırganlık düzeyi düşüktür ve geceleri uyumak için nehir kenarındaki ağaçlarda birkaç grubun bir araya geldiği daha büyük topluluklar (band) oluşturabilirler. Dişilerin doğdukları gruptan ayrılarak başka gruplara transfer olması yaygın bir davranıştır; bu durum diğer birçok primat türündeki dişi bağlılığından (female philopatry) farklılık gösterir. Erkeklerin büyük burnunun, vokalizasyonları (sesli iletişim) rezonans yoluyla güçlendirdiği ve cinsel seçilimde rol oynadığı düşünülmektedir.

Üreme

Üreme mevsimsel olmamakla birlikte, doğumlar genellikle şubat ve kasım ayları arasında gerçekleşir. Gebelik süresi ortalama 166 gündür ve genellikle tek bir yavru dünyaya gelir. Dişiler cinsel olgunluğa yaklaşık 4-5 yaşında, erkekler ise yaklaşık 7 yaşında ulaşır. Yavrular yaklaşık 7 ay boyunca emzirilir ve bir yaşına kadar annelerine bağımlı kalırlar.

Koruma Durumu

Nasalis larvatus, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) Kırmızı Listesi'nde "Tehlikede" (Endangered) kategorisinde sınıflandırılmaktadır.^【3】 Popülasyonları; özellikle habitat kaybı (mangrov ormanlarının yok edilmesi, yağ palmiyesi plantasyonları, kereste ticareti) ve avlanma nedeniyle son 40 yılda yaklaşık %50 oranında azalmıştır. ^【4】Tür, Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme'nin (CITES) Ek-I listesinde yer almakta olup uluslararası ticareti yasaktır.^【5】