Vezirköprü Tahtaköprü Kilimi

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimi, Türkiye'nin Samsun ilinin Vezirköprü ilçesine bağlı Tahtaköprü bölgesinde üretilen, dokumacılık geleneğinin ürünü olan bir el sanatıdır. Yöredeki kültürel birikimle şekillenmiş bu kilimler, coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Yün iplik kullanılarak dokunan bu kilimler hem estetik hem de işlevsel özellikleriyle dikkat çeker ve yöre insanının tarihsel ve kültürel mirasını yansıtır.

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimleri (AA)

Tarihçe ve Kültürel Köken

Vezirköprü, dokumacılığın bilinen en eski mesleklerinden biri olduğu bir bölgedir. Yüzey araştırmaları, özellikle Adatepe Köyü Tepecik Ören Yeri'nde, Tunç Çağı’na (MÖ 3000-1200) tarihlenen buluntularla, yöre halkının yoğun bir şekilde dokumacılıkla uğraştığını ve muhtemelen dış satım yaptığını ortaya koymaktadır. Bu uzun geçmiş, Vezirköprü Tahtaköprü Kilimi’nin yöresel kimliğinin temelini oluşturur. ^【1】 

Malzemeler ve Üretim Yöntemi

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimleri, çoğunlukla koyun yününden elde edilen ipliklerle dokunur; bazı durumlarda keçi kılı da kullanılır. Eskiden iplikler yöre halkı tarafından eğrilip kök boyalarla renklendirilirken, günümüzde hazır yün iplikler ve sentetik boyalar da tercih edilmektedir. Dokuma işlemi, küçüleme, çözgü, dokuma tezgâhı ve kirkit gibi geleneksel araçlarla gerçekleştirilir. Dokuma tezgâhı, yöresel terimlerle mazı, kücü, vargel ve kol gibi bölümlerden oluşur. Çözgü iplikleri tezgâha yerleştirilir, vargel yardımıyla ipliklerin arası açılır ve mönük (yün ipliğin el üzerinde sarılarak oluşturulan yumak) çözgülerin arasından geçirilip kirkit ile sıkıştırılır. Bu yöntem, kilimlerin dayanıklılığını ve desenlerin netliğini sağlar.

Kilim Yapan Bir Kadın (AA)

Kilimin ayırt edici özelliklerinden biri, sıcak tutma özelliğiyle öne çıkan yün malzemenin kullanımına ek olarak, yörede yetişen bitkilerden elde edilen kök boyalarla renklendirilmesidir. Geleneksel olarak kırmızı tonların hâkim olduğu kilimlerde çivit mavi, turuncu, siyah ve az miktarda yeşil renkler kullanılır. Ayrıca boya kullanılmadan keçi kılıyla dokunan ve siyah zemin üzerine beyaz yolların işlendiği “çöpür kilim” adı verilen yer yaygıları da yöreye özgüdür.

Desenler ve Motifler

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimleri, iki temel motiflendirme tarzı üzerine kuruludur:

1. Klasik Vezirköprü Tarzı: Dikine hatların arasına genellikle boynuz ve çengel motiflerinin dizildiği sade ama karakteristik bir düzen.
2. Türkmen Tarzı: Türkmen kilimlerinde yaygın olan eli belinde, çengel, boynuz ve saç örgüsü gibi zengin motiflerle bezeli desenler.

Kilimlerdeki motifler, genellikle doğadan ve yöresel eşyalardan esinlenerek isimlendirilir. Örneğin, “topalca”, “garabel”, “sandık”, “çoban iliği”, “etlik”, “koram”, “sazı”, “kençe”, “kudret nakışı”, “göbek nakışı” ve “arpa dikişi” gibi desen isimleri, yörede yetişen bitkilerden veya günlük yaşamdan türemiştir. Özellikle “kençe” motifi, adını yöresel bir bitkiden alır ve sarıya dönük turuncu bir renkle ilişkilendirilir. Renk skalası genellikle dört ana renkten oluşur: Kençe rengi (sarıya dönük turuncu), gök (lacivert), sarı (açık kırmızı) ve beyaz.

Heybe ve torba kenarlarında “dört el motifi” adı verilen, parmaklarla örülen sicim süslemeler dikkat çeker. Bu motifler, kilimlerin hem estetik hem de işlevsel değerini artırır.

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimleri (AA)

Kullanım Alanları

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimleri, çok yönlü kullanım alanlarıyla yöre kültüründe önemli bir yere sahiptir. Kilimler, evlerde yer yaygısı olarak, çeyiz hazırlığında, misafir odalarında dekoratif unsur olarak, tarlaya giderken yemek ya da çocuk taşımak için öynük (torba) olarak ve heybe şeklinde kullanılmıştır.

Denetim ve Tescil

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimi, 6799 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında, 25.06.2018 tarihinden itibaren korunmak üzere Vezirköprü Belediyesi tarafından coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Denetim süreci, Vezirköprü Belediyesi’nin koordinasyonunda, Vezirköprü Kaymakamlığı, Vezirköprü Esnaf ve Sanatkârlar Odası ve halktan temsilcilerin katılımıyla oluşturulan bir denetim merkezi tarafından yürütülür. Yılda bir kez düzenli denetimler yapılır; şüpheli durumlarda ek denetimler gerçekleştirilir. Denetimlerde, kullanılan ipliğin yün olması, kilimlerin iki temel desen tarzına uygunluğu (klasik Vezirköprü tarzı ve Türkmen tarzı) ile renk ve motif kullanımı kontrol edilir.

Kilim Yapan Kadınlar (AA)

Günümüzde Dokumacılık

Vezirköprü Tahtaköprü Kilimi’nin üretim geleneği, halk eğitimi kursları aracılığıyla sürdürülmektedir. Bu kurslar, yöresel dokumacılığın devamlılığını sağlarken, kilimlerin kültürel ve tarihsel özelliklerinin korunmasına katkıda bulunur. Geleneksel yöntemlerin yanı sıra modern malzemelerin kullanımı, üretimi kolaylaştırsa da kilimlerin özgün karakterini koruma çabası devam etmektedir.