Xanthos

Xanthos, Türkiyənin cənub-qərbində, Fethiye-Kaş avtomobil yolu üzərində, Kınık kəndi sərhədləri daxilində yerləşən mühüm bir antik şəhərdir. Likiyanın ən böyük inzibati mərkəzi olan Xanthos, Eşen Çayı (qədim adı ilə Xanthos Çayı) sahilindəki düzənliyə hakim olan iki təpə üzərində salınmışdır. Bunlardan biri Likiya akropolu, digəri isə Roma akropoludur.

^{Xanthos Antik Şəhəri  (}ROMAN ODINTSOV^, https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/mimari-kule-rock-kaya-6342319/⁾

Şəhərin tarixi e.ə. 8-ci əsrə qədər uzanır. Homerin rəvayətlərinə görə, Sarpedonun rəhbərliyi altında olan Xanthoslular Troya Müharibəsində iştirak etmişdir. Lakin arxeoloji qazıntılar şəhərin həmin dövrdə bir yaşayış yeri olub-olmadığına dair qəti sübutlar təqdim etmir.

Xanthos tarixi boyunca bir neçə dəfə hücuma məruz qalmış və dağıdılmışdır. E.ə. 545–546-cı illərdə fars generalı Harpagosun mühasirəsi zamanı Xanthoslular güclü müqavimət göstərmiş; lakin məğlubiyyət qaçılmaz olduqda, qadınlarını və uşaqlarını öldürərək şəhəri yandırıb kütləvi intihar etmişlər. Bu hadisədən sağ çıxan az sayda ailə şəhəri yenidən inşa etmişdir. Bundan başqa, e.ə. 475–450-ci illərdə Xanthos böyük bir yanğın fəlakəti ilə də üzləşmişdir.

^{Xanthos Antik Şəhəri (Gülcan Acar,} https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/antalya/gezilecekyer/xanthos⁾

Böyük İskəndərin e.ə. 334-cü ildə bölgəni ələ keçirməsi ilə Xanthos Makedoniya hakimiyyəti altına düşmüşdür. İskəndərin ölümündən sonra şəhər e.ə. 309-cu ildən etibarən Ptolemeylər sülaləsinin, daha sonra isə Suriya kralı III. Antioxusun nəzarətinə keçmişdir. E.ə. 2-ci əsrdə Likya Birliyinin paytaxtı olan Xanthos, e.ə. 42-ci ildə Roma sərkərdəsi Brutus tərəfindən tamamilə dağıdılmışdır. Lakin qısa müddət sonra Mark Antoniusun səyləri ilə yenidən inşa edilmişdir.

Roma İmperiyası dövründə şəhər mühüm yaşayış məntəqəsi kimi inkişaf etməyə davam etmişdir. İmperator Vespasian dövründə şəhərə bir çox yeni tikili əlavə olunmuşdur. Bizans dövründə yepiskopluq mərkəzi kimi fəaliyyət göstərən Xanthos, 7-ci əsrdə Ərəb hücumlarından sonra əhəmiyyətini itirmişdir. Şəhər 1838-ci ildə Charles Fellows tərəfindən yenidən kəşf olunmuş və bəzi qalıqlar British Museum-a daşınmışdır.

Xanthos, Likiya, Helenistik, Roma və Bizans dövrlərinə aid mühüm memarlıq qalıqlarını özündə birləşdirir. Şəhərin diqqətçəkən tikililəri aşağıdakılardır:

• Likiya Akropolu: Şəhərin ən qədim yaşayış sahəsi olub, e.ə. 4-cü əsrdə inşa edilmiş poliqonal hörgü texnikası ilə tikilmiş divarlarla əhatələnmişdir.

• Roma Akropolu: Daha geniş bir əraziyə yayılan bu akropol, Helenistik və Roma dövrünə aid tikililərin yerləşdiyi sahədir.

• Roma Teatrı: Akropolisin şimalında yerləşən teatr, Roma dövrünə aid əhəmiyyətli memarlıq nümunələrindən biridir.

• Harpiya Abidəsi: E.ə. 5-ci əsrə aid olan bu məzar abidəsi, üzərindəki mifoloji fiqurları ilə diqqət çəkir. Orijinal relyefləri British Museum-da sərgilənir.

• Likiya Lahidləri: Teatr ətrafında bir çox kaidəli Likiya lahdi yerləşir.

• Kherei Abidə Məzarı: Likiya və Yunan dillərində yazılmış ən uzun kitabələrdən birinə malikdir.

• Roma Agorası: Roma dövrünə aid ticarət və ictimai həyatın mərkəzi olan agora.

• Nereidlər Abidəsi: E.ə. 4-cü əsrə aid olan bu məbəd tipli abidə British Museum-a aparılmışdır.

• Bizans Dövrü Tikililəri: Xanthos, Bizans dövründə yepiskopluq mərkəzi olmuş və bir çox yeni tikili inşa edilmişdir. Şəhərin divarları və kilsələri bu dövrə aiddir.

Xanthos və Letoon, 1988-ci ildə UNESCO Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Şəhər, Likya Sivilizasiyasının tarixi, mədəni və memarlıq irsini qoruyan mühüm bir sahə kimi qəbul edilir. Xüsusilə Likya dilində yazılmış ən uzun kitabələrin burada tapılması, Xanthos-un yazılı tarix baxımından böyük əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Lakin Xanthos-un qorunması ilə bağlı bəzi problemlər mövcuddur. Şəhərin içindən keçən asfalt yol, tarixi toxumanı mənfi təsirə məruz qoyan amillərdən biri kimi qiymətləndirilmiş və 2010-cu ildə bağlanmasına qərar verilmişdir. Bundan əlavə, Letoon-da su səviyyəsinin qalxması və ətrafındakı istixanaların yaratdığı vizual çirklənmə, şəhərin qorunması üçün görülməsi lazım olan əlavə tədbirlər arasındadır.