Yağ Gülü (Rosa damascena)

Dünya üzerinde en değerli uçucu yağ kaynaklarından biri olan yağ gülü (Rosa damascena Mill.), hem ekonomik değeri hem de kültürel önemi ile dikkat çeken bir bitki türüdür. Yoğun aromatik kokusu sayesinde parfümeri, kozmetik, gıda ve ilaç sektörlerinde yaygın şekilde kullanılmaktadır. Türkiye, özellikle Isparta merkezli Göller Yöresi ile bu bitkinin yetiştiriciliğinde ve gül yağı üretiminde dünya lideri konumundadır.

Botanik Özellikler

Taksonomik Sınıflandırma

Yağ gülü, Rosaceae familyasına ve Rosa cinsine ait bir türdür. Türkiye florasında doğal olarak yetişen Rosa gallica ve Rosa phoenicia türlerinin doğal melezi olarak kabul edilmektedir. Rosa damascena, karakteristik olarak pembe renkli çiçeklere sahip olup, dik ve çalı formundadır. Tohumla çoğalabilse de çoğunlukla kök sürgünleri ve çelikle üretilmektedir.

Coğrafi Yayılım

Rosa damascena en çok Türkiye’de, özellikle Isparta, Burdur, Afyon, Denizli, Konya ve Antalya çevresinde yetiştirilmektedir. Dünya genelinde Bulgaristan, İran, Hindistan ve Fas gibi ülkelerde de sınırlı ölçüde üretimi yapılmaktadır.

Üretim ve Ekonomik Önemi

Türkiye'de Yağ Gülü Üretimi

1980 yılında yaklaşık 4.870 ton olan Türkiye’nin toplam üretimi, 2009 yılında 10.000 ton seviyesine ulaşmıştır. Türkiye üretiminin yaklaşık %84’ü Isparta’dan sağlanmaktadır. Rosa damascena’dan başta gül yağı, gül konkreti, gül absolütü ve gül suyu olmak üzere dört temel ürün elde edilmektedir. Bu ürünler, özellikle parfüm ve kozmetik sektörlerinin ana hammaddesidir.

Ticaret ve İhracat

Türkiye’de gül yağı üretiminin tamamına yakını ihraç edilmektedir. İhracatın büyük bölümü Fransa, Almanya, ABD ve İsviçre’ye yapılmaktadır. 2010 yılı itibarıyla Türkiye yaklaşık 10,4 milyon dolarlık gül yağı ihracatı gerçekleştirmiştir. Ürünlerin pazarlanması, büyük oranda GÜLBİRLİK ve özel sektör üzerinden yapılmaktadır.

Doku Kültürü Uygulamaları

Mikroçoğaltım Teknikleri

Geleneksel çoğaltma yöntemlerinin (tohum, çelik, kök sürgünü) sınırlılıkları nedeniyle in vitro mikroçoğaltım teknikleri ön plana çıkmıştır. Bu yöntemle yıl boyunca çok sayıda bitki bireyi üretmek mümkündür. Rosa damascena’da mikroçoğaltımda eksplant seçimi, besin ortamı tipi, hormon kombinasyonları ve ortamın fiziksel yapısı başarıyı etkileyen temel faktörlerdir.

Sekonder Metabolit Üretimi

Rosa damascena’dan elde edilen terpenoid bileşikler (citronellol, linalool, geraniol) yüksek ekonomik değere sahiptir. Petal dokularından elde edilen kallus kültürlerinde bu metabolitlerin üretimi kısıtlı düzeyde olmakla birlikte biyoreaktör sistemleri ile üretim artırılabilmektedir.

Islah Çalışmaları

Islah açısından doku kültürü; hastalıklardan ari bitki üretimi, protoplast füzyonları ve genetik çeşitliliğin korunması gibi farklı yönlerden potansiyel taşır. Ancak Rosa damascena’da bu alandaki çalışmalar sınırlıdır. Melezleme ve protoplast füzyonu gibi teknikler sadece belirli denemeler düzeyindedir.