Yağıbasan Medresesi

Yağıbasan Medresesi, Danişmendliler döneminde 12. yüzyılda inşa edilmiş bir eğitim yapısıdır. Medrese, Danişmendli emiri Nizameddin Yağıbasan tarafından yaptırılmıştır. Yapı, Tokat il sınırları içinde Tokat merkezde yer alan ve “Çukur Medrese” olarak adlandırılan yapı ile Niksar’daki medrese olmak üzere iki ayrı örnekle temsil edilmektedir.

Tarihsel Bağlam

Yağıbasan Medreseleri, 11. ve 12. yüzyıllarda Anadolu’nun kuzey ve iç kesimlerinde hüküm süren Danişmendliler Beyliği dönemine aittir. Danişmendliler, Malazgirt Savaşı sonrasında Anadolu’da siyasi hâkimiyet kuran Türkmen beylikleri arasında yer almış; Tokat, Niksar, Sivas ve Amasya çevresinde etkin olmuştur. Bu dönemde Niksar, beyliğin önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkmıştır.^【1】 

Danişmendliler döneminde eğitim yapıları, kent merkezleri ve idarî alanlarla ilişkili biçimde inşa edilmiştir. Medreseler, dinî ve ilmî eğitimin sürdürüldüğü kurumlar olarak beyliğin yönetim anlayışı içinde yer almıştır. Yağıbasan Medreseleri, bu dönemde Anadolu’da medrese kurumunun yerleşmeye başladığı sürecin örnekleri arasında bulunmaktadır.^【2】 

Yapım ve Banilik

Yağıbasan Medreseleri, Danişmendliler Beyliği yöneticilerinden Nizameddin Yağıbasan tarafından yaptırılmıştır. Medreseler, banisinin adıyla anılmaktadır. Yapıların inşasına ait özgün bir kitabe günümüze ulaşmamıştır. Tokat’taki medrese 1151–1152 yıllarına, Niksar’daki medrese ise 1157–1158 yıllarına tarihlendirilmektedir.^【3】 

Tokat merkezde yer alan Yağıbasan Medresesi, günümüzde “Çukur Medrese” adıyla bilinmektedir. Yapının bu adla anılması, zaman içinde çevresindeki yol kotunun yükselmesiyle ilişkilidir. Medrese, tarihî kent dokusu içinde yer almaktadır.^【4】 

Niksar Yağıbasan Medresesi, Niksar Kalesi’nin iç kale bölümünde, surlara bitişik bir alanda inşa edilmiştir. Yapının konumu, kale içindeki mevcut yerleşim düzenine göre belirlenmiştir.^【5】 

Tokat Yağıbasan Medresesi, 16. yüzyıla ait evkaf kayıtlarında “Vakf-ı Medrese-i Yağıbasan” adıyla yer almaktadır. Bu kayıt, yapının vakıf sistemi içinde faaliyet gösterdiğini ortaya koymaktadır.^【6】 

Mimari Özellikler

Plan Düzeni

Tokat Yağıbasan Medresesi, kareye yakın planlı, tek katlı bir yapıdır. Merkezde yer alan avlu, dairesel bir kubbe ile örtülmüş olup kubbenin ortasında geniş bir açıklık bulunmaktadır. Avluyu dört yönden çevreleyen mekânlar, eyvanlar ve tonozlu hacimlerden oluşmaktadır. Avluya güney ve batı yönlerinden açılan iki eyvan yer almakta, bu eyvanlar ana akslara tam olarak oturmamaktadır.^【7】 

Yapının giriş aksı ile kubbe ekseni arasında tam bir simetri bulunmamaktadır. Bu durum, eyvanların ve mekânların yerleşiminde de görülmektedir. Avluya açılan eyvanlardan birinin güney duvarında tuğladan yapılmış yarım daire planlı bir mihrap nişi bulunmaktadır. Yapının zemini, günümüzdeki sokak kotunun yaklaşık 1,25 metre altında kalmaktadır.^【8】 

Niksar Yağıbasan Medresesi de kapalı avlulu plan şemasına sahiptir. Avlu, kubbe ile örtülmüş olup mekânlar bu avlunun çevresine yerleştirilmiştir. Yapının planı, kale surlarına bitişik konumu nedeniyle sınırlı bir alan içinde düzenlenmiş, mekânlar bu sınırlar doğrultusunda şekillenmiştir.

Yapım Malzemesi

Her iki Yağıbasan Medresesinde ana yapı malzemesi olarak moloz taş kullanılmıştır. Taş duvarlar, kalınlıklarıyla yapının taşıyıcı sistemini oluşturmaktadır. Tuğla, kubbe, tromp ve bazı geçiş elemanlarında tercih edilmiştir. Kapı açıklıkları ve bazı kemerlerde kesme taş kullanımı görülmektedir.^【9】 

Yapıların mimari süslemesi sınırlıdır. Bezeme unsurlarının azlığı, yapıların işlevine yönelik bir anlayışla ele alındığını göstermektedir. Malzeme kullanımı ve mimari düzen, dönemin yapı teknikleriyle uyumlu bir nitelik taşımaktadır.^【10】 

Eğitim İşlevi ve Kurumsal Rol

Yağıbasan Medreseleri, Danişmendliler döneminde dinî ve ilmî eğitimin yürütüldüğü kurumlar arasında yer almıştır. Medreselerde İslami ilimlerin öğretimi yapılmış, bunun yanı sıra matematik ve astronomi gibi alanlar da eğitim programı içinde bulunmuştur. Eğitim faaliyetleri, dönemin medrese geleneği çerçevesinde düzenli bir yapı içinde sürdürülmüştür.^【11】 

Medreselerde dersler müderrisler tarafından verilmiş, öğrenciler öğrenimlerini medrese bünyesinde sürdürmüştür. Bu kurumlar, eğitimle birlikte barınma ve günlük ihtiyaçların karşılandığı mekânlar olarak da kullanılmıştır. Bu yönüyle Yağıbasan Medreseleri, Danişmendliler dönemindeki eğitim kurumları arasında yer almıştır.^【12】 

Yağıbasan Medreseleri, Anadolu’da medrese kurumunun yaygınlaşmaya başladığı bir dönemde faaliyet göstermiştir. Bu yapılar, Danişmendliler Beyliği sınırları içinde eğitimin belirli kurumlar aracılığıyla sürdürüldüğünü göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Kentsel Konum

Tokat merkezde yer alan Yağıbasan Medresesi, tarihî kent dokusu içinde bulunmaktadır. Yapı, zamanla çevresindeki yol ve yapılaşma düzeyinin yükselmesi sonucu günümüzde sokak kotunun altında kalmıştır. Bu durum, medresenin kent içindeki mekânsal ilişkilerini etkilemiştir.

Niksar Yağıbasan Medresesi, Niksar Kalesi’nin iç kale bölümünde, surlara bitişik bir konumda yer almaktadır. Medrese, kale içindeki askerî ve idarî yapıların bulunduğu alanla doğrudan ilişki içindedir. Yapının yerleşimi, kale sınırları ve mevcut yapılaşma dikkate alınarak belirlenmiştir.

Her iki medrese de bulundukları yerleşimlerde tarihî yapıların yoğunlaştığı alanlarda yer almakta ve kentsel gelişim süreci içinde özgün konumlarını sürdürmektedir.

Koruma Durumu

Yağıbasan Medresesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Yapı, günümüzde kamusal mülkiyet kapsamında yer almakta ve kültürel miras statüsü altında korunmaktadır.

Tokat merkezde bulunan Yağıbasan Medresesinde farklı dönemlerde onarım çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışmalar, yapının mevcut durumunun korunması ve fiziksel bütünlüğünün sürdürülmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Medrese, ziyaret edilebilen tarihî yapılar arasında yer almakta ve kültürel miras kapsamında değerlendirilmektedir.

Niksar Yağıbasan Medresesi de benzer şekilde tescilli kültür varlığı statüsüne sahiptir. Yapı, kale içindeki konumu nedeniyle çevresel etkilerden kısmen korunmuş olmakla birlikte zaman içinde bakım ve onarım gereksinimi doğmuştur. Medresede gerçekleştirilen müdahaleler, yapının ayakta kalmasını sağlamak amacıyla uygulanmıştır.

Her iki medrese de günümüzde özgün işlevi dışında kullanılmakta, tarihî yapı kimliğiyle korunarak kültürel mirasın bir parçası olarak varlığını sürdürmektedir.