Yalı Camii

^{Yalı Camii (Fotoğraf: Elif Laçin)}

Yalı Camii, İzmir'in Konak Meydanı'nda yer alan tarihî bir ibadethanedir. Yapı aynı zamanda Konak Camii, Hükümet Camii ve Ayşe Hanım Camii isimleriyle de bilinmektedir. İnşa edildiği dönemde denizin tam kenarında yer alması nedeniyle 19. yüzyılın sonlarından itibaren yaygın olarak Yalı Camii adıyla anılmaya başlanmıştır.

Caminin banisi, Birgi kazasının önde gelen âyanlarından Dervişzade ailesine mensup Ayşe Hanım'dır (Ayşe Hatun). Ayşe Hanım'ın dedesi Derviş Ağa, 17. yüzyılda Birgi'deki Derviş Ağa Medresesi'ni yaptıran kişidir. Babası Dervişzade Mehmet Paşa ise Midilli, Sığla ve Muğla'da mutasarrıflık yapmış; Rodos adasının idaresini derya beyi olarak üstlenmiştir. Babasının vefatından sonra büyük bir miras (dükkânlar, evler ve dönemin en büyük hanlarından Fazlıoğlu/Dervişoğlu Hanı'nın yarısı) devralan Ayşe Hanım, bu sayede İzmir'in en varlıklı kadınlarından biri olmuştur.

Yapı, Ayşe Hanım tarafından vakfedilmiştir. Ayşe Hanım, 1749 yılında deniz kıyısında yer alan konağının yanına "L" planlı Yalı Medresesi'ni, 1755 yılında ise bu medresenin avlusuna dershane ve mescit işlevi görmesi amacıyla günümüzdeki camiyi inşa ettirmiştir.^【1】Medrese ve caminin ihtiyaçlarının karşılanması için iskele, han, dükkân sabunhane ve zeytin ağaçlarından oluşan geniş mal varlığını vakfetmiştir.

Tarihsel süreç içerisinde çeşitli doğal afetlerden etkilenen Yalı Camii, 19. yüzyılın ikinci yarısında tamamen yıkılmış ve Hükümet Konağı çevresindeki düzenlemeler nedeniyle eski yerine değil, medresenin diğer tarafına bugünkü konumuyla yeniden inşa edilmiştir. Caminin ayrılmaz parçası olan Yalı Medresesi ise 1914 yılında Vali Rahmi Bey tarafından istimlak edilerek tamamen ortadan kaldırılmıştır.^【2】 I. Dünya Savaşı yıllarında Mimar Tahsin Sermet nezaretinde kapsamlı bir restorasyon geçiren cami, dönemin "1. Ulusal Mimarlık" üslubuna uygun hâle getirilmiş ve bugünkü karakteristik görünümünü kazanmıştır.^【3】

Tarihî kayıtlarda baninin "İngiliz Ayşe Hanım" olarak anılması veya Katipzade ailesine mensup olduğunun iddia edilmesi bir bilgi karışıklığından kaynaklanmaktadır. Dervişzade Ayşe Hanım'ın bu ailelerle bağı bulunmamakta olup söz konusu hata, 19. yüzyılın ikinci yarısında vakfın idaresinde bulunan İngilizzade ailesine mensup başka bir Ayşe Hanım'ın adının orijinal bani ile karıştırılmasından kaynaklanmıştır.^【4】

^{Yalı Camii (Fotoğraf: Elif Laçin)}

Yaklaşık 110 metrekarelik bir parsel alanı üzerinde yükselen Yalı Camii, tek kubbeli ve tek minareli, sekizgen planlı kâgir bir yapıdır.

70 cm duvar kalınlığına sahip sekizgen dış beden duvarlarında, kesme taş ve tuğlanın bir arada kullanıldığı almaşık örgü sistemi görülmektedir. Dış duvarları sıvasız olan yapının taş ve tuğlaları arasındaki derzler çıtalıdır (zaman içindeki tadilatlarda bir kısmı sıfır derz yapılmıştır). Temel kirişleri üzerindeki subasman yüksekliği yaklaşık 20 cm'dir ve yapının tuğladan imal edilmiş iki farklı kademe oluşturan saçakları bulunmaktadır.

Beden duvarlarından kubbeye geçiş pandantifler ile sağlanmıştır. Üzeri kurşun kaplı tek bir kubbe ile örtülü olan caminin kubbe çevresinde strüktürü destekleyen 8 adet demir kelepçe yer almaktadır. Tek hacimli olan harimin sekizgen kenarlarının her biri yaklaşık 4 metre uzunluğunda olup iç alan büyüklüğü 61 metrekaredir. İçeride ahşap bir minber, 6 adet çift kanatlı dikdörtgen ahşap pencere ile sonradan eklenmiş ayakkabılık, ahşap bölmeli görevli odası ve akordeon bölmeli kadınlar mahfili bulunur. Pencerelerin iç kısmında mermer denizlikler ve mavi zemin üzerine kırmızı-beyaz bitkisel motifli kalem işi bordürler mevcuttur. Pandantif köşelerinde de kabartma bitkisel bezemeler, Arapça yazılar ve kalem işi rozetler yer alır.

Güneybatı cephesinde beşgen olarak dışa çıkıntı yapan yedi basamaklı mihrabın üzeri, kurşun kaplı yarım kubbe ile örtülüdür. Batı cephesindeki ana giriş kapısının solunda yer alan kesme taş minare; yapıya bütünleşik sekizgen kaideli, tek şerefeli ve yuvarlak gövdelidir. Şerefe altında mukarnaslar ve taş oyma geometrik motifli korkuluklar bulunurken, kurşun kaplı minare külahının alt sırasında yeşil-lacivert çini kalıntıları dikkati çeker. Minareye giriş, iç mekândaki görevli (imam) odasından sağlanmaktadır.

Caminin kuzeybatı köşesine bitişik olan tek şerefeli minaresi, sekizgen kaide üzerinde yükselen silindirik gövdeli kesme taştan inşa edilmiştir. İlk vakfiye kayıtlarında bir minareden bahsedilmemesi ve 1860-1865 yıllarına ait fotoğraflarda yapının minaresiz görülmesi, minarenin özgün planda yer almadığını, 1878 yılına doğru sonradan eklendiğini göstermektedir.^【5】

^{Duvar Çinileri Yakın Görünüm (Fotoğraf: Elif Laçin)}

Yapının dış cephesinde, pencere ve kapı açıklıklarının etrafı 16. yüzyıl İznik çinilerinin desen repertuvarını yansıtan Kütahya çinileriyle bezenmiştir. Cephelerin geçmişte tamamen çini ile kaplı olduğuna dair iddialar bulunsa da, 1934 yılına ait görseller çinilerin başından beri yalnızca mimari açıklıkların çevresinde kullanıldığını doğrulamaktadır.^【6】 Günümüze ulaşan çiniler, yapım teknikleri bakımından üç farklı dönemi yansıtmaktadır:

• Çok açık kahverengi hamurlu olan orijinal çiniler.
• 1964 yılındaki onarım sırasında Metin Çini Fabrikası'nda Hakkı Çinicioğlu tarafından üretilen beyaz hamurlu çiniler.
• 1984-1997 yılları arasında seramik sanatçısı Ümran Baradan tarafından yaptırılan, daha açık renkli, farklı desenlere sahip ve imzalı yakın dönem çinileri.

Tarihî süreç içinde çeşitli onarımlar gören yapı;

• I. Dünya Savaşı'nın sonlarında dönemin İzmir Valisi Rahmi Bey'in girişimiyle Mimar Tahsin Sermet Bey tarafından ulusal mimarlık üslubuna uygun şekilde onarılmıştır.
• 1964 ve 1997 yıllarında yenilenme süreçlerinden geçmiştir.
• 2007-2008 yılları arasında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından detaylı bir restorasyon geçirmiştir.

İzmir Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri'nde yer alan eser, Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun 17.07.1987 tarih ve 3509 Sayılı kararı ile tescillenmiştir.^【7】 Konak ilçesi Ahmetağa Mahallesi'nde bulunan cami 39 pafta, 108 ada, 29 parselde yer almaktadır. Meydanda zamanla yapılan düzenlemeler ve toprak dolguları sonucunda zemin kotunun altında kalan caminin avlusuna günümüzde üç basamaklı bir merdivenle inilmektedir. Doğu cephesinin avlusunda abdestlikler yer almaktadır.