Yozgat Müzesi

Yozgat Müzesi, 19. yüzyılın son çeyreğine tarihlenen Nizamoğlu Konağı bünyesinde faaliyet göstermektedir. Yapı, hem barındırdığı arkeolojik ve etnografik envanterle bir "müze" işlevi görmekte hem de mimari özellikleri, ahşap işçiliği ve tavan süslemeleriyle başlı başına korunması gereken bir "kültür varlığı" niteliği taşımaktadır.

Müze binasının inşa tarihi, tavan süslemelerinde yer alan kayıtlara ve mimari üslup analizlerine göre 1871 yılına dayandırılmaktadır. İlk olarak Karslıoğlu adıyla bilinen gayrimüslim bir Osmanlı vatandaşı tarafından yaptırılan konak, ilerleyen dönemde Yozgat’ın köklü ailelerinden Nizamoğlu ailesine intikal etmiş ve uzun süre konut olarak kullanılmıştır. Bu mülkiyet geçmişi nedeniyle yapı, literatürde ve halk arasında "Nizamoğlu Konağı" olarak anılmaktadır.

Yapı, müze işlevini kazanmadan önce farklı kamusal hizmetlerde kullanılmıştır. Bir dönem "Kız Sanat Okulu" olarak eğitim faaliyetlerine ev sahipliği yapan bina, daha sonra "Tekel Deposu" olarak tahsis edilmiştir. 1979 yılında Kültür Bakanlığı tarafından kamulaştırılarak koruma altına alınan konak, kapsamlı bir restorasyon ve teşhir-tanzim sürecinin ardından 1985 yılında "Yozgat Müzesi" olarak ziyarete açılmıştır.

Mimari Yapı ve Plan Özellikleri

Nizamoğlu Konağı, 19. yüzyıl Yozgat evlerinin tipik karakterini yansıtan; sarı kesme taş, ahşap ve bağdadi sıva tekniklerinin bir arada kullanıldığı anıtsal bir yapıdır. Doğu cephesi, antik Hitit başkenti Hattuşa (Boğazkale) güzergahına bakacak şekilde konumlandırılmıştır.

Taşıyıcı Sistem ve Malzeme

Yapı, bodrum kat üzerine zemin kat ve iki ahşap kattan oluşmaktadır. Taşıyıcı sistemde katlar arası malzeme farklılaşması görülür:

• Zemin Kat: Yığma taş duvar tekniğiyle inşa edilmiş olup, sarı kesme taşlar kullanılmıştır. Bu kat daha çok servis mekânları (depo, mutfak) olarak tasarlanmıştır.

• Üst Katlar: Ahşap karkas arası taş dolgu sistemiyle örülmüş ve üzeri bağdadi sıva ile kaplanmıştır. Bu hafifletilmiş yapı sistemi, binanın depreme karşı esnekliğini artırırken, cephe estetiğine de katkı sağlamaktadır.

Plan Şeması ve İç Mekan

Konak, Türk konut mimarisinde "İç Sofalı" veya yaygın tabiriyle "Karnıyarık" plan tipine sahiptir. Bu şemada, ortada geniş bir hol (sofa) bulunmakta ve yaşam odaları bu sofanın etrafına sıralanmaktadır. Yapı, dönemin sosyal hayatının bir gereği olarak Haremlik ve Selamlık olmak üzere iki ana bölüme ayrılmıştır.

• Haremlik: Ailenin mahremiyet alanı olup, günlük yaşamın geçtiği bölümdür.

• Selamlık: Erkek misafirlerin ağırlandığı, daha kamusal ve gösterişli bölümdür.

Odaların kapıları doğrudan sofaya açılır. Üst kata, ahşap bir merdivenle ulaşılır. İkinci kat planı, alt katın tekrarı niteliğinde olsa da, buradaki sofa daha geniş tutulmuş ve bir "eyvan" (üç tarafı kapalı, manzaraya açık oturma alanı) eklenerek mekânın genişliği artırılmıştır. Yapının çatısı, geniş saçaklı ve alaturka kiremit kaplı kırma çatı sistemiyle örtülmüştür.

Süslemeler ve Tavan Resimleri

Konağın iç mekân estetiği, 19. yüzyıl geç dönem Osmanlı sanatının karakteristiği olan ahşap işçiliği ve kalemişi süslemeler üzerine kurgulanmıştır. Özellikle üst katta yer alan ve misafirlerin ağırlandığı iki ana oda dönemin sanat anlayışını yansıtan resimlerle donatılmıştır.

Başoda Süslemeleri

"Başoda" veya "Selamlık Başodası" olarak nitelendirilen mekânın tavanı, "T" biçiminde planlanmış ve yüzeyler ahşap çıtalarla kasetlenmiştir. Tavanın orta göbeği, stilize bitkisel motifler ve geometrik desenlerle bezeli, çokgen bir formdadır. Ancak asıl kritik yapı tavan eteklerindeki panolara işlenen resimlerdir. 1871 tarihinde (Hicri 1287) yapıldığı bir kartuşla belgelenen bu resimlerde, dinsel ve tarihsel temalar eklektik bir biçimde bir araya getirilmiştir:

• Dinsel Temalar: Hz. Süleyman’ın adaletini simgeleyen terazi sahneleri ve Hz. İsa’nın çarmıha gerilişini andıran ikonografik tasvirler yer almaktadır.

• Tarihsel ve Askeri Sahneler: Panolarda, Napolyon Bonapart’ın savaşlarını betimleyen askeri kompozisyonlar, yelkenli gemiler, sancaklar, kılıç ve tüfek gibi silah tasvirleri bulunmaktadır.

• Kent ve Doğa Tasvirleri: Dönemin mimarisini yansıtan bina çizimleri, köprüler ve bir yangın sahnesi (muhtemelen Yozgat’ta yaşanan bir yangın) resmedilmiştir.

İkinci Oda ve Doğa Teması

Başoda’nın hemen yanında yer alan ikinci odanın tavan süslemeleri ise daha sakin ve doğa merkezli bir kompozisyona sahiptir. Bu odanın tavan eteklerinde; kıvrımlı dallar, stilize edilmiş ağaçlar, vazolardan çıkan çiçekler ve meyve natürmortları gibi "Barok" etkili süslemeler hakimdir. Bu resimlerde figüratif anlatımdan ziyade, cennet bahçesi algısını güçlendiren manzaralar tercih edilmiştir.

Sanatsal Üslup

Konağın süsleme programı, "Türk Baroku" veya "Ampir" üslubunun Anadolu sivil mimarisindeki yansımalarını taşır. Resimlerdeki perspektif denemeleri, konu çeşitliliği ve Batılılaşma dönemi sembollerinin (Napolyon savaşları gibi) kullanılması, dönemin sanatçısının (nakkaşının) Batı sanatından etkilendiğini göstermektedir.

Etnografik Eserler ve Mekan Kurgusu

Müzenin üst kat teşhiri, konağın özgün mimari yapısına uygun olarak "yaşayan müze" konseptinde düzenlenmiştir. Odalar, vitrin sergilemesinden ziyade, dönemin günlük yaşam pratiklerini yansıtan birer yaşam alanı (diorama) şeklinde kurgulanmıştır.

Gelin Odası

Konağın en özenli bölümlerinden biri olan Gelin Odası, 19. yüzyıl Yozgat’ındaki evlilik ve çeyiz kültürünü yansıtır. Odada, dönemin statü göstergesi sayılan pirinç başlıklı bir karyola, ahşap beşik, el dokuması kilimler ve çeyiz sandıkları sergilenmektedir. Ayrıca mankenler üzerinde sergilenen altın işlemeli "bindallı" kıyafetler ve üç etekler, yöresel giyim kuşam kültürünü göstermektedir. Odanın bir köşesinde yer alan dikiş makinesi ve nakış tezgâhları, dönemin kadın emeğine ve üretimine işaret eder.

Mutfak Bölümü

Geleneksel mutfak kültürünün tanıtıldığı bu bölümde, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait geniş bir kap kacak koleksiyonu bulunmaktadır. Teşhirde; bakır sahanlar, siniler, ibrikler, porselen tabaklar ve ahşap sofra gereçleri, ocağın ve kilerin doğal ortamı içinde sunulmuştur. Bu düzenleme, ziyaretçiye 100 yıl öncesinin mutfak atmosferini deneyimleme imkânı sunmayı hedefler.

İslami Eserler ve Diğer Objeler

Müzenin "İslami Eserler Salonu" olarak adlandırılan bölümünde, bölgedeki tekke ve camilerden derlenen manevi değeri yüksek objeler korunmaktadır. Koleksiyonda; el yazması Kuran-ı Kerimler, tezhipli cüzler, şamdanlar, buhurdanlar ve alemler yer alır. Ayrıca Yozgat’ın önemli sülalelerinden Çapanoğlu ailesine ve çeşitli tarikatlara ait sancaklar da burada sergilenmektedir.

Etnografik koleksiyonun en ilginç parçalarından biri ise Yozgat Lisesi envanterinden müzeye devredilen ve 19. yüzyıla tarihlenen tarihi bir orgdur. Bu enstrüman, şehrin geç dönem Osmanlı modernleşmesindeki kültürel çeşitliliğini göstermesi açısından önemlidir.

Arkeolojik Koleksiyon

Müzenin zemin katındaki salonlar ve koridorlar, Yozgat ve çevresinde gerçekleştirilen sistematik kazılarda (Alişar Höyük, Büyüknefes/Tavium, Çengeltepe) elde edilen arkeolojik buluntuların kronolojik bir düzende sergilendiği alandır. 2008 yılında yapılan yeni teşhir düzenlemesiyle zenginleştirilen bu koleksiyon, bölgenin Eski Tunç Çağı'ndan Bizans dönemine uzanan yerleşim tarihini belgeler.

Sergilenen Dönemler ve Eser Grupları

Koleksiyonun temelini, bölgenin antik yerleşimlerinden çıkarılan pişmiş toprak kaplar, bronz silahlar, takılar ve günlük kullanım eşyaları oluşturur.

• Eski Tunç Çağı: El yapımı seramikler, idoller ve mezar hediyeleri.

• Hitit Dönemi: Yozgat'ın Hitit coğrafyasındaki (Hattuşa'ya yakınlığı) stratejik önemi nedeniyle, bu döneme ait mühürler, seramik parçalar ve bronz objeler koleksiyonda önemli bir yer tutar.

• Frig, Helenistik ve Roma Dönemleri: Demir Çağı'na ait Frig fibulaları (çengelli iğne), Helenistik dönem seramikleri ve Roma dönemine ait cam eserler, kandiller ve tıp aletleri sergilenmektedir.

Sikke Koleksiyonu ve Taş Eserler

Vitrinlerde sergilenen sikke koleksiyonu; Helenistik krallıklar, Roma İmparatorluğu, Bizans ve İslami dönemlere ait altın, gümüş ve bronz paralardan oluşmaktadır. Bu sikkeler, bölgenin tarih boyunca ticari ve siyasi hareketliliğini gösteren somut kanıtlardır.

Ayrıca müze bahçesinde ve zemin katın bazı bölümlerinde, Roma ve Bizans dönemlerine ait taş eserler sergilenmektedir. Bunlar arasında mezar stelleri (mezar taşları), sütun başlıkları, mil taşları ve mermer lahit parçaları yer alır. Bu taş eserler, özellikle antik Tavium (Büyüknefes) antik kentinin mimari yapısına dair ipuçları sunmaktadır.

Tarihsel Önemi

Yozgat Müzesi, Anadolu'nun sivil mimari mirasını yansıtan Nizamoğlu Konağı ile bölgenin binlerce yıllık geçmişini belgeleyen arkeolojik ve etnografik koleksiyonları aynı çatı altında buluşturan "bütünleşik" bir kültür mekânıdır. Yapı, sadece eserlerin sergilendiği pasif bir depo değil; tavan süslemeleri, mimari kurgusu ve kültürel izleriyle bizzat kendisi de sergilenen bir "müze eser" niteliğindedir.