Yusuf Ziya Paşa Köşkü

Yusuf Ziya Paşa Köşkü, Erzurum il sınırları içerisinde yer alan ve Osmanlı Devleti’nin geç dönemine tarihlenen tarihî bir sivil mimarlık yapısıdır. Köşk, konut işleviyle inşa edilmiş olup dönemin mimari anlayışını, yaşam biçimini ve mekânsal düzenini yansıtan örnekler arasında değerlendirilmektedir. Yapı, Erzurum’un tarihî ve kültürel mirası kapsamında ele alınan sivil yapılar arasında yer almakta ve kentin geleneksel konut dokusuna ilişkin önemli veriler sunmaktadır.^【1】 

Tarihsel Arka Plan

Yusuf Ziya Paşa Köşkü, adını Osmanlı devlet adamı Yusuf Ziya Paşa’dan almaktadır. Yapının Osmanlı Devleti’nin geç döneminde inşa edildiği ve bu süreçte Erzurum’da yaygın olan konut anlayışına uygun biçimde tasarlandığı belirtilmektedir. Köşk, inşa edildiği dönemde özel konut olarak kullanılmıştır. Zaman içerisinde yapı çeşitli müdahaleler ve onarımlar geçirmiştir. Tarihsel süreç boyunca köşk, Erzurum’un sosyal yaşamında yer alan yapılardan biri olmuştur.^【2】 

Yusuf Ziya Paşa Köşkü, Erzurum'un Köşk Mahallesi’nde, Ravzat-ül Hazra adıyla bilinen bahçe içerisinde yer alan, Osmanlı dönemine ait sivil mimari örneklerinden biridir. Yapı, 1795–1798 yılları arasında Erzurum Valiliği görevinde bulunan Yusuf Ziya Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Tarihi kaynaklarda köşk ve çevresi, "gezilip sefa bulunulacak yeşil yer" anlamına gelen Nüzhet-ül Hazra olarak anılmış; dönemin peyzaj anlayışını yansıtan geniş bir bahçe ve büyük bir havuzla birlikte tasarlanmıştır.^【3】

Köşk, yapıldığı dönemde özel konut işlevi görmüş, zamanla hem mimari özellikleri hem de çevresel düzenlemesiyle Erzurum’un sosyal yaşamında önemli bir yere sahip olmuştur. 1821–1824 yılları arasında Mehmet Emin Rauf Paşa tarafından, 1921 yılında Belediye Başkanı Edip Somunoğlu döneminde ve son olarak 1986 yılında Erzurum Belediyesi tarafından onarım görmüştür. Bu onarımlara rağmen yapı, genel formunu büyük ölçüde korumuş ve özgün mimari karakterini sürdürmüştür.

Mimari Özellikler

Yapı, Osmanlı sivil mimarisinin karakteristik özelliklerini taşımaktadır. Köşkün inşasında taş ve ahşap malzeme birlikte kullanılmıştır. Yapının plan düzeni, dönemin konut mimarisinde sıkça rastlanan iç sofalı plan tipini yansıtmaktadır. Mimari anlayışta süsleme unsurlarından ziyade işlevselliğin ön planda tutulduğu görülmektedir.^【4】 

Odalar, bu sofa etrafında konumlandırılmıştır. Mekânların yerleşimi, günlük yaşamın gereksinimlerine cevap verecek biçimde düzenlenmiştir. Bu plan kurgusu, Osmanlı konut mimarisinde yaygın olarak kullanılan bir düzenleme biçimi olarak değerlendirilmektedir. 

Cephe Düzeni ve Yapı Elemanları

Cephelerde sade bir mimari anlayış hâkimdir. Yapının dış yüzeylerinde süsleme unsurları sınırlı düzeydedir. Pencere açıklıkları, iç mekânların doğal ışık almasını sağlayacak şekilde düzenlenmiştir. Yapı elemanlarında işlevsel kullanım ön planda tutulmuş, gösterişten uzak bir mimari yaklaşım benimsenmiştir. 

İç Mekân Özellikleri

İç mekânlar, konut kullanımına uygun biçimde tasarlanmıştır. Odalar, sofa etrafında sıralanarak hem dolaşımı hem de mekânlar arası ilişkiyi kolaylaştırmaktadır. Pencerelerin konumu ve büyüklüğü, iç mekânlarda doğal aydınlatmanın sağlanmasına yönelik olarak planlanmıştır. İç mekân düzenlemesi, dönemin yaşam alışkanlıklarını ve konut anlayışını yansıtmaktadır.

Bahçe ve Çevresel Düzenleme

Yusuf Ziya Paşa Köşkü, yalnızca yapı ölçeğinde değil, çevresindeki bahçe düzenlemesiyle birlikte ele alınmaktadır. Bahçe, geleneksel Türk bahçe anlayışının izlerini taşımaktadır. Yapı ile bahçe arasında bütünlük sağlanmış, açık alanlar konut kullanımının bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Bahçenin hem estetik hem de kullanım amaçlı olarak planlandığı anlaşılmaktadır.^【5】 

Günümüzdeki Durumu ve Önemi

Köşk, günümüzde Erzurum’un tarihî yapıları arasında yer almakta ve kültürel miras kapsamında değerlendirilmektedir. Yapı, Erzurum’daki sivil mimarlık örneklerine ilişkin yapılan çalışmalarda incelenmiş ve kentin tarihî dokusunu yansıtan unsurlardan biri olarak ele alınmıştır. Yusuf Ziya Paşa Köşkü, Erzurum’un tarihsel ve mimari birikimini belgeleyen yapılar arasında sayılmaktadır.^【6】