Zimem Defteri

Zimem defteri, kökleri İslam medeniyetinin yardımlaşma ve infak anlayışına dayanan, Osmanlı toplumunda ise kurumsal ve toplumsal düzeyde olgunlaşan bir borç ve dayanışma uygulamasıdır. “Zimmet” kelimesinin çoğulu olan “zimem”, borçlar anlamına gelmekte olup tarihsel süreçte hem para vakıflarının muhasebe kayıtlarında borç portföyünü ifade eden teknik bir terim hem de esnaf dükkânlarında tutulan veresiye defterlerini tanımlayan toplumsal bir uygulama olarak kullanılmıştır.

Kavramsal ve Dini Temeller

Zimem defteri uygulamasının arka planında İslam hukukunun borç, sadaka ve vakıf kurumlarına ilişkin düzenlemeleri bulunmaktadır. Yardımlaşma, paylaşma ve özellikle “sağ elin verdiğini sol elin bilmemesi” ilkesi, bu uygulamanın etik çerçevesini belirlemiştir. İlk vakıf örneklerinin Hz. Peygamber ve Hz. Ömer dönemine kadar uzandığı; “sadaka-i cariye” anlayışının süreklilik arz eden bir hayır modeli sunduğu dikkate alındığında, zimem defteri geleneği bu tarihsel sürekliliğin Osmanlı dönemindeki somut tezahürlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Para Vakıfları ve Zimem Kayıtları

Osmanlı iktisadi yapısında önemli bir yer tutan para vakıfları, nakdî sermayeyi (asl-ı mal) belirli usuller çerçevesinde işletmek suretiyle ihtiyaç sahiplerine kredi sağlayan kurumlardı. Arşiv kayıtlarına göre tespit edilen ilk para vakfı 1423 yılında Edirne’de kurulmuş; Fatih Sultan Mehmed döneminde ise Yeniçeri Ocağı’nın ihtiyaçlarını karşılamak üzere ilk padişah para vakfı tesis edilmiştir.^【1】

Para vakıflarının muhasebe defterlerinde, kredi verilen kişilerin kaydedildiği bölümler “zimem” başlığı altında yer almıştır. Bu kayıtlar borçlunun adı, mesleği, sosyal statüsü, dini mensubiyeti ve aldığı kredi miktarı gibi ayrıntılı bilgiler içermekte olup Osmanlı toplumunun sosyo-ekonomik yapısına dair zengin bir veri seti sunmaktadır. 1680–1690 yılları arasında bölgesine, 1710–1715 yılları arasında İstanbul geneline ait şer‘iyye sicilleri, zimem kayıtlarının askerî zümre, esnaf, kadınlar ve gayrimüslimler dahil olmak üzere toplumun farklı kesimlerini kapsadığını göstermektedir.

Zimem Defteri (MÜSİAD)

Para vakıfları, faiz yasağını aşmak ve sermayeyi işletmek amacıyla muâmele-i şer‘iyye, bey‘ (satım akdi), mudârebe (emek-sermaye ortaklığı) ve karz-ı hasen gibi yöntemlere başvurmuşlardır. Bu işlemler sonucunda oluşan alacaklar zimem kayıtlarına geçirilmiş ve vakfın alacak portföyü bu defterler üzerinden takip edilmiştir. Zimem kayıtları aynı zamanda risk yönetimi ve portföy çeşitlendirmesi açısından da işlevsel olmuştur. Galata ve İstanbul örneklerinde, kredilerin askerîler, esnaflar, kadınlar ve farklı dini gruplar arasında dağıtıldığı; böylece temerrüt riskinin sosyal gruplar arasında paylaştırıldığı görülmektedir. Bu çeşitlendirme düzeyinin modern bankacılık sistemlerindeki portföy yönetimi anlayışıyla karşılaştırılabilir nitelikte olduğu belirtilmektedir.

Esnaf Zimem Defterleri ve Toplumsal Dayanışma Pratiği

Zimem defteri kavramı, halk arasında daha çok bakkal, manav ve kasap gibi esnaf dükkânlarında tutulan veresiye defterlerini ifade etmiştir. Nakit para bulunmadığı durumlarda yapılan alışverişler bu defterlere kaydedilir, borçlar daha sonra ödenirdi. Bu defterler, mahalle ölçeğinde güven ilişkisine dayalı bir ekonomik dolaşımın göstergesidir.

Osmanlı toplumunda özellikle Ramazan aylarında hali vakti yerinde olan kişiler, tanımadıkları mahallelerdeki dükkânlara giderek zimem defterlerini inceletir; defterin başından, ortasından ya da sonundan rastgele sayfalar seçerek bu sayfalardaki borçları öderlerdi. Bazı durumlarda defterdeki tüm borçların kapatıldığı da görülmektedir. Uygulamanın temel ilkesi gizlilikti: borcu ödeyen kişi borçluyu tanımaz, borcu ödenen kişi de kimin tarafından desteklendiğini bilmezdi. Bu yöntem, hem yardım alanın onurunu korumayı hem de yardım edenin gösteriş ve kibir duygularından uzak kalmasını hedeflemiştir.

Kadınların Zimem ve Para Vakıflarındaki Yeri

Osmanlı yardımlaşma sisteminde kadınlar çok yönlü roller üstlenmiştir. 1710–1715 yılları arasındaki İstanbul kayıtlarına göre para vakıflarından kredi alan borçluların yaklaşık %14’ünü kadınlar oluşturmaktadır.^【2】 Galata bölgesine ait zimem kayıtlarında da kadınlar ayrı bir sosyal grup olarak tanımlanmıştır. Kadınlara verilen kredilerin ortalama büyüklüğünün erkeklere kıyasla daha düşük olduğu (örneğin İstanbul’da erkekler için ortalama 5.578 akçe, kadınlar için 1.601 akçe) kaydedilmiştir.

Kadınlar yalnızca borçlu olarak değil, vakıf kurucusu olarak da sistemde yer almıştır. Galata’daki para vakıfları arasında kadınlar tarafından tesis edilmiş vakıflar bulunmakta; bu vakıfların kredi çeşitlendirme stratejilerinin erkek kurucularla benzer profesyonel risk yönetimi özellikleri gösterdiği belirtilmektedir. Ayrıca vakıflar aracılığıyla yoksul kızların çeyizlerinin temin edilmesi, düğün masraflarının karşılanması ve annelere yönelik sosyal destekler gibi doğrudan kadınları hedefleyen hizmetler de yürütülmüştür. Ramazan dönemlerinde zimem defterleri üzerinden borçları silinenler arasında dul kadınların özellikle zikredilmesi, uygulamanın sosyal koruma boyutunu göstermektedir.

19. ve 20. Yüzyılda Dönüşüm

1826 yılında Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti’nin kurulmasıyla vakıfların idaresi merkezileşmiş; vakıf muhasebesi ve zimem işlemleri devlet denetimine girmiştir. 1925 yılında nakdî varlıkların borç verilmesi yöntemi yasaklanmış; 1954 yılında ise geçmiş vakıf paraları ve ilgili fonlar, kurulan Türkiye Vakıflar Bankası’na sermaye olarak aktarılmıştır. Bu gelişmeler, para vakıflarının klasik işleyiş biçiminin sona erdiğini göstermektedir.^【3】