Ziya Gökalp (d. 23 Mart 1876, Diyarbakır – ö. 25 Ekim 1924, İstanbul); Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılış safhasına ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş merhalesine şahitlik etmiş; Türk fikir, edebiyat ve sosyoloji sahalarında "Türkçülüğün fikir babası" vasfıyla konumlandırılan bir sosyolog, şair, yazar ve siyasetçidir.

Asıl adı Mehmed Ziya olan Ziya Gökalp, 23 Mart 1876 tarihinde Diyarbakır’da dünyaya gelmiştir. Babası Mehmed Tevfik Efendi, Diyarbakır Valiliğinde Vilayet Evrak Müdürü olarak görev yapmıştır.

Eğitim hayatına 1883 yılında Mercimekörtmesi Mahalle Mektebi'nde başlayan Gökalp, ilköğrenimini tamamlamasının ardından 1886-1890 yılları arasında Diyarbakır Askerî Rüştiyesi'nde eğitim görmüştür. 1891 yılında Diyarbakır Mülkî İdadisi'ne kayıt yaptırmış, ancak okul süresinin beş yıldan yedi yıla çıkarılması gerekçesiyle 1894 yılında bu okuldan ayrılmıştır. Bu süreçte amcası Hacı Hasip Efendi'nin (Hacı Hasib Bey) geleneksel medrese eğitimi derslerine katılarak Arapça ve Farsça öğrenmiş, ayrıca Mülkî İdadi'deki öğretmenleri Yorgi Efendi'den Batı felsefesi ve Diyarbakır Maarif Müdürü Mehmet Ali Ayni'den tarih dersleri almıştır.

Amcasının teşvikiyle İslam felsefesinin klasik dönem kaynaklarına yönelen Ziya Gökalp, aynı dönemde Namık Kemal, Muallim Naci ve Ahmed Midhat Efendi gibi yazarları da okumuştur.

Gençlik yıllarındaki felsefi okumaları ve düşünsel arayışları Gökalp'ın bunalım hâlini tetiklemiş, on sekiz yaşındayken bir intihar girişiminde bulunmasına sebep olmuştur.^【1】

Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndeki Diyarbakır İdadisi soruşturma evrakına göre, 3 Ocak 1895 (22 Kânunuevvel 1310) Perşembe akşamı evinde tabanca ile intihara teşebbüs etmiştir. Olay yerine ilk ulaşanlardan biri olan Dr. Abdullah Cevdet'in ve yakın tanıkların aktardığına göre, alnının ortasından giren kurşun alın kemiğini delerek sinos frontal (alın sinüsü) boşluğunda kalmış; dönemin tıbbi imkânları ve kurşunun beyin dokusuna doğrudan nüfuz etmemesi sayesinde hayatta kalmıştır.^【2】Bu dönemi ilerleyen yıllarda "Bütün ıstıraplarımın kaynağı felsefi düşünüşlerimdi" şeklinde açıklamıştır.^【3】

Babasının vefatının ardından yükseköğrenim amacıyla İstanbul'a giden Gökalp, 1895 yılında Mülkiye Baytar Mektebi'ne (Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi) kaydolmuştur. İstanbul'a gelişiyle birlikte dönemin siyasal olaylarına karşı aktif bir ilgi geliştiren yazar, dördüncü sınıfa geçtiği yaz tatilinde Diyarbakır'da bir arkadaşının evinde bulunan mektubundaki "zararlı görüşler", izinsiz cemiyet kurma ve gizli toplantılara katılma suçlamalarıyla 1898 yılında tutuklanmıştır.^【4】Dokuz aylık hükümlülük ve tutukluluk sürecinin ardından şartlı olarak tahliye edilip Diyarbakır'a gönderilmiş, okula alınmadığı için baytarlık eğitimini tamamlayamamıştır.

Diyarbakır'daki sürgün ve memuriyet yıllarında Fransız felsefesi, ruh bilimi ve sosyoloji üzerine okumalar yapan Gökalp, 1900 yılında amcasının kızı Vecihe Hanım ile evlenmiştir. Siyasal faaliyetlerini sürdürerek 1905 ve 1907 yıllarındaki "Telgrafhane Baskını" olaylarına katılmış, Diyarbakır Valiliğinde kâtiplik yapmış, askerî rüştiyede Farsça dersleri vermiştir. Dönemin siyasi ortamında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Diyarbakır şubesinin kurulmasına öncülük etmiş ve gençleri cemiyet etrafında toplama faaliyetlerinde bulunmuştur.

1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanı akabinde İstanbul'a davet edilmiş, Darülfünun'da felsefe dersleri verdikten sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Diyarbakır, Bitlis ve Van illerini kapsayan bölge müfettişliğine tayin edilerek Diyarbakır'a dönmüştür.

1909 yılında Selanik'te toplanan İttihat ve Terakki Kongresi'ne Diyarbakır delegesi olarak katılan Ziya Gökalp, kongrede genel merkez üyeliğine seçilerek cemiyetin gençlik ve eğitim biriminin başkanlığına getirilmiştir. Bu dönemde İttihat ve Terakki İdadisi'nin kurulmasına öncülük etmiş ve okul müfredatında sosyoloji dersinin yer almasını sağlamıştır. Selanik'te bulunduğu 1910-1912 yılları arasında Ali Canip Bey'in tavsiyesi üzerine "Gök Alp", daha sonra ise "Gökalp" imzasını benimsemiştir.^【5】Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem ile birlikte çıkardıkları Genç Kalemler dergisinde şiir ve makaleleri yayımlanmış, "Altın Destan" manzumesinden itibaren tüm eserlerinde bu imzayı kullanmıştır. Dilde sadeleşme ve şiirde hece ölçüsünü savunan Yeni Lisan Hareketi'nin öncüleri arasında yer almıştır.^【6】

1912 yılında Balkan Savaşı'nın gerçekleşmesiyle İstanbul'a dönen Gökalp, aynı yıl yapılan meclis seçimlerinde Ergani milletvekili olarak Meclis-i Mebusan'a girmiş, meclisin feshedilmesinin ardından Darülfünun'a sosyoloji profesörü olarak atanmış ve 1915'te ilk sosyoloji enstitüsünün kurulmasına öncülük etmiştir.^【7】Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak makale serisini Türk Yurdu'nda yayımlamış; Yusuf Akçura ve Hüseyinzade Ali'nin düşüncelerinden sentezleyerek dönemin ideolojilerini uzlaştırmaya çalışmıştır.^【8】Milliyetçilik düşüncesini Turancı ideolojiyle destekleyerek 1914'te Kızıl Elma ve 1918'de Yeni Hayat eserlerini okuyucuyla buluşturmuştur.

Mondros Mütarekesi sonrasında İstanbul'un işgali sırasında Darülfünun'daki derslerine devam etmiş, ancak 28 Ocak 1919'da tutuklanarak Divan-ı Harb-i Örfi Mahkemesi'nce Malta'ya sürgüne gönderilmiştir. 1921'de sürgün hayatının sona ermesiyle Türkiye'ye dönen yazar, Diyarbakır'da Küçük Mecmua dergisini çıkarmış, Yeni Mecmua'yı yeniden yayımlamıştır.^【9】Ankara hükümetini fikrî anlamda destekleyerek Hâkimiyet-i Milliye, Yeni Gün ve Cumhuriyet gazetelerinde yazılar yazmıştır. Cumhuriyet'in ilanından sonra Diyarbakır milletvekili olarak Büyük Millet Meclisi'ne girmiştir. Sonraki süreçte İstanbul'a taşınan Gökalp, 1924 yılında Türk Medeniyet Tarihi ve Türkçülüğün Esasları eserlerini kaleme almıştır.

Fikrî çabasının merkezine vatanın kurtuluşunu ve Türk milletinin "muasır" bir ulus olmasını yerleştiren Gökalp, "Nasıl bir millet olunur?" sorusuna yanıt aramıştır. Fransa'da Émile Durkheim'ın sosyolojik görüşlerinden etkilenen yazar, millet tanımını ırki, kavmî, coğrafi veya siyasi ölçütlere değil; "dil, din, ahlak ve sanat bakımından ortak olan, yani aynı eğitimi almış bireylerden oluşan topluluk" esasına dayandırmıştır.^【10】 Toplumsal bunalımlara çözüm önerilerini ise "hars" (kültür) ve "medeniyet" ayrımı üzerine kurmuştur.^【11】

Gökalp'a göre hars millî, medeniyet ise uluslararası bir çerçeve arz eder. Hars, milletlerin manevi dünyasını belirleyen, "en başında bizim olan, bizi biz yapan" toplumsal dokudur ve değerler ile vicdana dayanır; duygusal bir nitelik taşır. Medeniyet ise farklı ulusların ortak paydası hâline gelen ilim, fen, teknoloji ve kurumsal özellikler olup akla ve yönteme dayalı maddi bir temele sahiptir.^【12】Tarihsel kökenleri bakımından medeniyet harstan doğar; her milletin başlangıçta kendine özgü bir harsı vardır ve bu harsın zamanla gelişip çeşitlenmesi medeniyeti doğurur. Medeniyet, farklı kültürlerden beslendiği için ortak ve uluslararası bir nitelik taşır. Gökalp'a göre medeniyeti bir "araç" (alet) olarak ele almak gerekir; "aleti almak" medeniyete adım atmak için başlangıç, "aleti üretmek" ise nihai bir idealdir.^【13】Dolayısıyla muasırlaşmak, Batı medeniyetinin bilim ve tekniğini yakalamak anlamına gelirken, millî harsın vicdanda korunması esastır.

Ziya Gökalp, hars ve medeniyet ikiliğini eğitim alanına da taşıyarak sistemli bir eğitim felsefesi geliştirmiştir. Eğitim sisteminin "Türklük eğitimi, İslam eğitimi ve asrî eğitim" olmak üzere üç kısımdan oluşan bir programla kurgulanması gerektiğini savunmuştur.^【14】Medrese ve mektep şeklindeki eğitim yapısının ulusal birliği tehdit ettiğini belirten yazar, eğitimin temel amaçlarını bireylere karakter, kimlik ve mefkûre kazandırmak ile bireyleri toplumsal değerler etrafında bütünleştirmek olarak belirlemiştir.^【15】

Eğitim felsefesini terbiye ve talim kavramları üzerine kuran Gökalp, bireyin harsa intibakını terbiye (değerler eğitimi), fenniyata intibakını ise talim (beceri eğitimi) olarak tanımlamıştır.^【16】Terbiye, kaynağını toplumda bulan ve milletten millete değişebilen göreceli değer yargılarına dayanırken; talim, olgulara dayalı bilim ve teknolojiyi kapsadığı için evrensel ve değişmezdir. Reformların başarısızlığını bu ayrımın fark edilememesine bağlayan yazar, eğitimde reformun yukarıdan aşağıya (üniversiteden ilkokula doğru) yapılması gerektiğini savunmuştur.^【17】Üniversiteye yaratıcı bilgi üretme hususunda rol yüklemiş, yaygın (plansız) eğitimi millî kültürle, organize (örgün) eğitimi ise millî kültür ile muasır medeniyetin bileşimiyle ilişkilendirmiştir.^【18】

Ziya Gökalp, Türk düşünce hayatına kazandırdığı eserlerin yanı sıra çıkardığı ve katkı sunduğu dergilerle de dönemin fikir hareketlerine yön vermiştir. Selanik'te bulunduğu dönemde Genç Kalemler dergisinde şiir ve makaleleri yayımlanmış, Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem ile birlikte Yeni Lisan Hareketi'nin öncülüğünü üstlenmiştir. Bu dönemde Altın Destan manzumesinden itibaren "Ziya Gökalp" imzasını benimsemiştir.^【19】Balkan Savaşları sonrasında İstanbul'a döndüğünde Türk Yurdu’nda Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1912) makale serisini yayımlamış, bu yazıları daha sonra aynı adla kitaplaştırmıştır.^【20】

^{Ziya Gökalp'a Dair İnfografik (}Anadolu Ajansı⁾

Milliyetçilik düşüncesini Turancı ideolojiyle destekleyerek 1914 yılında Kızıl Elma şiir kitabını okuyucuyla buluşturmuş, bu eserin ilk şiiri olan Turan'da Türklerin tek bir devlet içerisinde yaşama arzusunu vurgulamıştır.^【21】Sosyal düzlemdeki temelleri hazırlamak amacıyla 1918'de Yeni Hayat'ı, halk hikâyelerine yer verdiği ve Keloğlan, Küçük Şehzade ile Ala Geyik gibi eserlerini içeren Altın Işık'ı ise 1922'de yayımlamıştır.^【22】

Malta sürgününden döndükten sonra Diyarbakır'da Küçük Mecmua'yı çıkarmış, Yeni Mecmua'yı yeniden yayımlamıştır. "Türkçülüğün fikir babası" olarak anılmasını sağlayan Türkçülüğün Esasları ile Türk Medeniyet Tarihi eserlerini ise 1924 yılında kaleme almıştır.^【23】Ayrıca Türk Töresi adlı eserinde "töre" kavramını izah etmiş; Eski Türk dini, menkıbe, üstûre ve destanlara dair detaylı bilgiler vermiştir.^【24】

Ziya Gökalp, sanatın ve edebiyatın toplumsal bir amaca hizmet etmesi gerektiği inancıyla hareket etmiş; sanatın öğretici ve propaganda aracı yönünü ön planda tutmuştur.^【25】Eserlerinde sanatsal bir hazdan ziyade faydacı bir yaklaşım benimseyerek toplumdaki millî duyguları canlandırmayı amaçlamıştır. Dönemin edebî akımlarının, dili ağır ve anlaşılmaz bir hâle getirdiğini savunan Gökalp, "sanat toplum içindir" düşüncesinden hareketle eserlerini yalın bir dille kaleme almıştır.^【26】

Şiirlerinde millî ölçü olarak kabul ettiği hece veznini kullanmış, Türkçülük ve Turancılık motiflerini ön plana çıkararak halkın anlayabileceği bir edebiyat anlayışının yerleşmesine öncülük etmiştir. "Düşman yine öz yurduna el attı / Mezarından Ata'n kılıç uzattı" dizelerinin yer aldığı Türk Oğullarına şiiri ile Asker Duası eseri, onun millî duyguyu yansıtan şiirlerindendir.

Ziya Gökalp, 1924 yılına gelindiğinde hazırlamakta olduğu Türk Medeniyet Tarihi isimli eseri üzerinde çalışırken hastalanmıştır. Rahatsızlığının ilerlemesi üzerine kaldırıldığı hastanede yapılan tüm müdahalelere rağmen kurtarılamayarak 25 Ekim 1924 tarihinde kırk sekiz yaşındayken İstanbul'da vefat etmiştir. Vefatının ardından cenazesi, İstanbul Sultanahmet'te bulunan Sultan Mahmut Türbesi haziresine defnedilmiştir.^【27】