15 Temmuz Darbe Girişimi

15 Temmuz Darbe Girişimi, 2016 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri içerisindeki Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensuplarınca anayasal düzeni yıkmak ve yönetime el koymak amacıyla gerçekleştirilen başarısız kalkışmadır.15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü, 2016 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri içerisine sızmış Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensupları tarafından gerçekleştirilen darbe girişiminin, halkın ve güvenlik birimlerinin ortak direnişiyle başarısızlığa uğratılmasının ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından resmî anma günü olarak ilan edilmiştir. Girişim, anayasal düzeni, demokratik kurumları ve seçilmiş yöneticileri hedef almış; çok sayıda kamu kurumu ve sivil yerleşim noktası doğrudan saldırıya uğramıştır. Bu tarih, Türkiye’de sivil iradenin ve anayasal meşruiyetin kitlesel biçimde savunulduğu bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir.

15 Temmuz Darbe Girişimini Gösteren Bir Görsel (AA)

Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) Yapılanması ve Faaliyetleri

Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ), Türkiye Cumhuriyeti devletinin temel kurumlarına sistematik biçimde sızarak, uzun vadeli bir güç devşirme stratejisi izlemiş ve özellikle siyaset kurumu üzerinden etkisini artırmaya çalışmıştır. Kamuoyunda önce “cemaat”, ardından “paralel devlet yapılanması” olarak anılan bu yapı, 17-25 Aralık 2013 süreci ve 15 Temmuz 2016’daki darbe girişimiyle birlikte, Türkiye Cumhuriyeti tarafından resmen “silahlı terör örgütü” olarak tanımlanmıştır.

Yapılanma ve Kadrolaşma

FETÖ'nün temelleri, Fetullah Gülen’in 1960’lı yıllarda İzmir’de dini bilgiler öğreticisi olarak çalıştığı dönemde atılmıştır. İlk aşamada “Işık Evleri” aracılığıyla öğrenci yapılanması oluşturulmuş, 1980 sonrası dönemde dershane ve özel okullarla kurumsallaşmış, ardından medya, yargı, emniyet, maliye ve TSK gibi devletin stratejik kurumlarına sızmıştır.^【1】 

Siyasetle İlişkiler ve Sızma Politikası

TBMM Darbe Girişimini Araştırma Komisyonu raporuna göre, FETÖ hiçbir zaman doğrudan siyasal bir hareket olarak görünmemiş, ancak tüm siyasi partilerle, özellikle iktidar partileriyle temas kurarak kadrolaşma ve nüfuz kazanma stratejisi yürütmüştür. Bu bağlamda Turgut Özal dönemi ilk siyasi temas yılları olarak kabul edilirken, 1990’lı yıllarda DYP, ANAP ve DSP ile yakın ilişkiler kurulmuştur. REFAH-YOL hükümeti döneminde ise örgüt, medya gücünü kullanarak hükümeti hedef almış ve 28 Şubat sürecini desteklemiş ve vesayet odaklarıyla iş birliği yaparak ilk siyasi operasyonlarını gerçekleştirmiştir.^【2】 

2002 sonrası AK Parti döneminin tek parti iktidarıyla birlikte FETÖ, mevcut kadroları sayesinde bürokratik etkisini artırmıştır. Ancak siyasi meşruiyeti artan hükümetin etkisiyle hareket alanı daralmaya başlamıştır. FETÖ ile hükümet arasındaki gerilim, ilk olarak 7 Şubat 2012 MİT başkanı seçimi sürecinde yaşanmış 2013 yılında ise dershanelerin kapatılmasına yönelik girişimle açık biçimde su yüzüne çıkmıştır. Bu dönemde FETÖ’nün siyasete önemli müdahale zamanları olmuştur.^【3】 

Ergenekon ve Balyoz Davaları

FETÖ mensubu yargı ve emniyet görevlilerinin yürüttüğü Ergenekon ve Balyoz davaları, örgütün yargı mekanizmasını kullanarak TSK içindeki muhalif kadroları tasfiye etme girişimidir.^【4】  Sahte deliller ve usulsüz dinlemelerle ilerleyen bu davalar, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarıyla bozulmuş, sanıklar beraat etmiştir.^【5】 

7 Şubat MİT Krizi

7 Şubat 2012’de MİT Müsteşarı Hakan Fidan’ın ifadeye çağrılması, FETÖ’nün yargı gücüyle doğrudan yürütme organını hedef aldığı bir kırılma anı olarak değerlendirilmiştir. Bu girişim, örgütün devlet içindeki etkisini siyasi irade üzerinde baskı unsuru olarak kullanma çabasını göstermiştir.^【6】

MİT TIR’ları Olayı 

2014 yılında MİT’e ait yardım TIR’larının durdurulması, FETÖ’nün güvenlik bürokrasisindeki unsurları aracılığıyla yürütülen ve istihbarat faaliyetlerini kriminalize etmeyi amaçlayan bir operasyon olmuştur.^【7】  İlgili kişiler hakkında daha sonra yargı süreci başlatılmıştır.^【8】 

FETÖ Darbe Girişimi

15 Temmuz 2016 gecesi, Türk Silahlı Kuvvetleri içerisine sızmış Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensupları tarafından anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik bir darbe girişiminde bulunulmuştur. Kalkışma sırasında, sivil halka ateş açılmış ve birçok stratejik kamu kurumu, iletişim merkezi ve ulaşım altyapısı hedef alınmış; Cumhurbaşkanı, hükümet ve Meclis başta olmak üzere devletin temel organlarına ve kişilerine karşı doğrudan saldırılar gerçekleştirilmiştir.

Darbe Öncesi Yaşananlar

14 Temmuz günü bir subay, MİT Müsteşarlığına gelerek, Kara Havacılık Okulu’nda darbe hazırlığı içinde olan bazı şahısların MİT Müsteşarı Hakan Fidan’a yönelik bir suikast planladığını bildirmiştir.^【9】  Bu ihbarın ardından MİT ve Genelkurmay Başkanlığı arasında çeşitli güvenlik tedbirleri alınmış, ancak darbe planı erken saatlere çekilerek 15 Temmuz akşamında harekete geçilmiştir.

Stratejik Bölgelerin İşgal Edilmesi

15 Temmuz 2016 gecesi FETÖ mensubu darbeci askerler, Türkiye genelinde devletin kontrolünü ele geçirmek amacıyla birçok stratejik noktayı hedef aldı. Genelkurmay Başkanlığı, MİT yerleşkesi, Emniyet binaları, havalimanları, iletişim merkezleri ve medya kuruluşları gibi kritik kurumlar işgal edilmeye çalışıldı. Bu noktalar, darbenin komuta ve haberleşme altyapısını oluşturmak üzere seçilmişti. Ancak güvenlik güçlerinin ve halkın direnişi, bu işgal girişimlerinin büyük ölçüde başarısız olmasını sağladı.

İstanbul Boğazı^【10】 

15 Temmuz 2016 gecesi saat 21.40 sularında darbeci askerler, Maltepe'deki General Nurettin Baransel Kışlası'ndan çıkan tank ve zırhlı araçlarla Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet Köprüleri’ni Anadolu’dan Avrupa yönüne tek taraflı olarak kapattı.^【11】  Köprü girişlerinde uzun araç kuyrukları oluşurken, Beylerbeyi’nde bulunan askerler halka sıkıyönetim ilan edildiğini ve yönetime el konulduğunu söyleyerek evlerine dönmelerini istedi.^【12】 

İlerleyen saatlerde binlerce vatandaş, Boğaziçi Köprüsü’ne (daha sonra adı 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi) akın etti. Saat 01.40 civarında, köprüde toplanan kalabalığın üzerine askerler tarafından ateş açıldı;^【13】  tanklar da kullanılarak gerçekleştirilen bu saldırılarda aralarında polis memurları Münür Alkan, Kemal Tosun ile reklamcı Erol Olçok ve oğlu Abdullah Tayyip Olçok’un da bulunduğu 34 kişi şehit oldu.^【14】 

Genelkurmay Başkanlığı

Darbe girişiminin askeri komuta merkezi Genelkurmay Karargâhı’ydı. Saat 21.00’de Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar’a darbe tebliğ edilmiş; kısa süre sonra Kara Kuvvetleri Komutanı Salih Zeki Çolak ve Genelkurmay II. Başkanı Yaşar Güler de derdest edilerek Akıncı Üssü’ne götürülmüştür.^【15】  Karargâh binası kısa sürede darbeciler tarafından kontrol altına alınmış, dışarıda toplanan sivillere^【16】  helikopterlerden ateş açılmıştır.^【17】 

15 Temmuz Gecesi Dönemin Genel Kurmay Başkanı Hulusi Akar ve Kuvvet Komutanları Akıncı (Mürted) Üssüne Götürüldü (TRT)

Akıncı (Mürted) Hava Üssü

Ankara’nın Kazan ilçesinde yer alan Akıncı Üssü, darbenin komuta merkezi olarak kullanılmıştır. Başta Hulusi Akar olmak üzere üst düzey komutanlar burada alıkonulmuş; girişime karşı çıkan sivillerin üzerine ateş açılmıştır. Gecenin ilerleyen saatlerinde üs çevresinde sivillerden hayatını kaybedenler olmuştur. Darbenin ardından Adil Öksüz ve Kemal Batmaz gibi FETÖ bağlantılı sivillerin burada bulunduğu tespit edilmiştir.

15 Temmuz 2016 gecesi FETÖ mensuplarınca gerçekleştirilen darbe girişiminde, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin komuta kademesi doğrudan hedef alınmıştır. Amaç, kuvvet komutanlarını etkisiz hale getirerek emir-komuta zincirini kırmak ve askeri otoriteyi kendi denetimleri altına almaktı.

MİT Müsteşarlığı

MİT kampüsü, darbeciler tarafından helikopterlerle havadan taranmıştır. Ancak MİT personelinin gösterdiği silahlı direniş sayesinde Müsteşar Hakan Fidan alınamamış ve yerleşke ele geçirilememiştir.^【18】 

Gölbaşı Özel Harekât Başkanlığı

15 Temmuz gecesi darbeci askerler tarafından Ankara Gölbaşı’ndaki Polis Özel Harekât Daire Başkanlığı iki kez savaş uçaklarıyla hedef alındı. Akıncı Üssü’nden kalkan uçaklar, ilk bombalamada 17 polisi şehit etti.^【19】  İkinci bombalama emriyle birlikte toplam şehit sayısı 42’ye yükseldi. Bu saldırılar, darbecilerin güvenlik kuvvetlerinin direncini kırmaya yönelik en ağır eylemlerinden biri olarak dikkat çekti.^【20】 

Ankara Emniyet Müdürlüğü^【21】 

Ankara Emniyet Müdürlüğü binası, FETÖ mensubu askerlerce hem karadan hem de havadan saldırıya uğramıştır. Tanklar ve helikopterlerin desteğiyle binaya girmeye çalışan darbeciler, polis ve vatandaşların direnişiyle karşılaşmış; çatışmalar sırasında birçok kişi yaralanmıştır.^【22】 

TBMM

Türkiye Büyük Millet Meclisi, tarihinde ilk kez bombalanmıştır. 02.33’te başlayan bombardımanda 3 bomba isabet etmiş, Başbakanlık makamı ve Genel Kurul zarar görmüş, 30’dan fazla kişi yaralanmıştır. Milletvekilleri sabaha kadar Meclis sığınağında kalmış ve darbeye karşı ortak bildiri burada hazırlanmıştır.^【23】 

TRT ve TURKSAT Binası

Darbeci askerler saat 22.00’de TRT binasını işgal etmiş, 00.05’te spiker Tijen Karaş’a zorla darbe bildirisini okutmuşlardır.^【24】  Bildiri "Yurtta Sulh Konseyi" adına sunulmuştur. Vatandaşların ve emniyet güçlerinin TRT'yi geri almasıyla darbeciler etkisiz hale getirilmiştir.^【25】 

TRT’nin yayınını kesmesi üzerine darbeciler, iletişimi tamamen kesmek için TÜRKSAT Gölbaşı yerleşkesine saldırmıştır. Helikopterle gelen darbeciler, tesislere zarar vermeye çalışmış, ancak burada da etkisiz hale getirilmişlerdir.^【26】 

Cumhurbaşkanı Erdoğan’a Suikast Girişimi

15 Temmuz gecesi FETÖ mensupları, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kaldığı Marmaris’teki otele suikast timi gönderdi. Ancak Erdoğan otelden ayrılmıştı. Gelen tim koruma ekibiyle çatıştı, iki polis şehit oldu. Suikast girişimi başarısız kaldı.^【27】 

Cumhurbaşkanlığı Külliyesinin Bombalanması

15 Temmuz gecesi FETÖ mensubu darbeciler, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nin çevresini de hedef aldı. Külliye'nin karşısındaki kavşak, F-16 savaş uçaklarıyla bombalandı. Saldırıda çok sayıda kişi yaralanırken, bombalama halkın toplanmasını ve karşı koyuşunu engelleme amacı taşıyordu.^【28】 

Hükûmetin ve Halkın Darbe Girişimine Karşı Mücadelesi

Binali Yıldırım’ın Açıklaması

Dönemin Başbakanı Binali Yıldırım, saat 23.10 sularında bir televizyon kanalına bağlanarak yaşananları bir "kalkışma" olarak tanımlamış; Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde yasa dışı bir yapılanmanın darbe teşebbüsünde bulunduğunu duyurmuştur. Yıldırım’ın açıklamaları kamuoyuna girişimin resmî bir dille açıklandığı ilk andır ve halkın geniş tepkisini tetiklemiştir. ^【29】 

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Halkı Sokağa Çağırması 

15 Temmuz 2016 gecesi yaşanan askeri darbe girişimi sırasında kamuoyuna yönelik ilk açıklamalardan biri, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından yapılmıştır. Erdoğan ilk olarak Marmaris’te yerel bir gazeteciler tarafından kayda alınan bir basın açıklaması yapsa da bu konuşma basında yer almamıştır. Cumhurbaşkanı, daha sonra saat 00.24’te CNN Türk’e canlı telefon bağlantısıyla katılarak halkı meydanlara, havalimanlarına ve kamu kurumlarının önüne çıkmaya davet etmiştir.

Erdoğan, CNN Türk yayınının hemen ardından saat 00.37’de^【30】  A Haber canlı yayınına da bağlanmış, burada korsan bildirilerin geçersizliğine dikkat çekerek vatandaşlardan bu tür beyanlara itibar edilmemesini istemiştir.^【31】  Cumhurbaşkanı’nın bu konuşmalarda sarf ettiği “Milletimizi meydanlara davet ediyorum” cümlesi ve “Biz ölümüne! Yeter ki siz dik durun” ifadeleri kalkışmanın seyrini değiştiren ve toplumsal direnişi tetikleyen tarihî bir kırılma noktası olmuştur.

Bu çağrıların hemen ardından yurt genelinde halk sokağa dökülmüş; özellikle İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirlerde vatandaşlar darbe girişimine karşı meydanlarda toplanmıştır. Camilerden selalar okunmuş, demokrasiye sahip çıkan geniş bir toplumsal hareketlilik başlamıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Ben de Cumhurbaşkanı olarak meydana geliyorum” sözleri, direnişe en üst düzeyden katılımın da sembolü olmuştur.

Darbe Girişimine Karşı Komuta Kademesinden Açıklamalar

Genelkurmay karargâhındaki belirsizlik sürerken, İstanbul’da bulunan 1. Ordu Komutanı Orgeneral Ümit Dündar, canlı yayına bağlanarak darbe girişimini TSK’nın geneli adına reddettiklerini açıklamıştır.^【32】  Aynı şekilde Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Bostanoğlu da "Komuta kademesi olarak bu girişimi kabul etmiyoruz" ifadesini kullanmıştır. Özel Kuvvetler Komutanı Zekai Aksakallı da kalkışmayı "ihanet" olarak tanımlayarak komuta kademesinin darbecilere karşı olduğunu duyurmuştur.^【33】 

Ömer Halisdemir’in Darbeci General Semih Terzi’yi Vurması

Özel Kuvvetler Komutanlığı’na atanan darbeci Tuğgeneral Semih Terzi’nin karargâhı ele geçirmesini engellemek amacıyla, Komutan Zekai Aksakallı'nın emriyle emir astsubayı Ömer Halisdemir görevlendirilmiştir. Terzi'nin karargâha inişinden kısa süre sonra Halisdemir tarafından vurularak etkisiz hale getirilmesi, darbenin kritik dönemeçlerinden biri olarak kabul edilmektedir.^【34】 

Ömer Halis Demir (AA)

Atatürk Havalimanı

İstanbul Atatürk Havalimanı, darbecilerin ele geçirmeye çalıştığı önemli noktalardan biriydi. Kule işgal edilmiş, hava trafiği durdurulmuştur. Ancak özel harekât polisleri tarafından yapılan operasyonla kule geri alınmış ve darbeci askerler etkisiz hale getirilmiştir. Aynı zamanda halkın yoğun direnişi, havalimanının kontrolünün sağlanmasında kritik rol oynamıştır.^【35】  Atatürk Havalimanı: Tanklarla kapatıldı; toplanan halk üzerine ateş açıldı, 17 yaşındaki Mahir Ayabak şehit oldu. Metin Doğan’ın tankın önüne yatması hafızalara kazındı.

Boğaziçi Köprüsünde Bulunan Darbecilerin Teslim Oldu

İlerleyen saatlerde binlerce vatandaş, Boğaziçi Köprüsü’ne (daha sonra adı 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi) akın etti. Saat 01.40 civarında, köprüde toplanan kalabalığın üzerine askerler tarafından ateş açıldı;^【36】  tanklar da kullanılarak gerçekleştirilen bu saldırılarda aralarında polis memurları Münür Alkan, Kemal Tosun ile reklamcı Erol Olçok ve oğlu Abdullah Tayyip Olçok’un da bulunduğu 34 kişi şehit oldu.^【37】  15 Temmuz gecesi Boğaziçi (15 Temmuz Şehitler) Köprüsü'nü kontrol altına alan darbeci askerler, halkın ve emniyet güçlerinin direnişi karşısında sabah saatlerinde teslim oldu.

15 Temmuz Gecesi Boğaziçi Köprüsü (AA)

İstanbul ve Ankara’da Yaşanan Çatışmalar

15 Temmuz gecesi İstanbul genelinde darbecilerin kontrolündeki savaş uçakları köprü çevresinde ve çeşitli ilçelerde alçak uçuşlar gerçekleştirdi; F-16’larla sonik patlamalar oluşturularak halkın direnci kırılmaya çalışıldı. Darbenin bitiş saatine kadar darbeciler ve sivil halk ile birlikte güvenlik güçleri birçok çok sayıda çatışma yaşanmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: 

• Fatih Sultan Mehmet Köprüsü: Darbecilerce trafiğe kapatıldı, iki vatandaş hayatını kaybetti.

• İstanbul Valiliği: 90 darbeci askere karşı sadece 9 polis direnç gösterdi; halkın desteğiyle girişim püskürtüldü.

• İstanbul Emniyet Müdürlüğü (Vatan): 4 tank ve helikopterle çevrilen bina, polis ve halk tarafından savunuldu; darbeciler teslim oldu.^【38】 

• İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Saraçhane): Darbecilerin açtığı ateş sonucu Prof. Dr. İlhan Varank dahil 14 kişi şehit oldu.^【39】 

• MİT’in Operasyonları: MİT, darbe teşebbüsüne karşı ilk saatlerden itibaren karşı operasyon başlatmış; kritik noktalarda darbeci unsurlara yönelik müdahalelerde bulunmuştur. 16 Temmuz sabah saatlerinde yapılan açıklamada sistematik operasyonların tamamlandığı, Akıncı Üssü ve Kara Havacılık Komutanlığı’ndaki nokta operasyonlarının sürdüğü bildirilmiştir.^【40】 

• AK Parti İl Başkanlığı (Fatih): 66. Mekanize Tugay'dan çıkan darbecilerce işgal edildi, halk ve yöneticilerce geri alındı.

• Sabiha Gökçen Havalimanı: Maltepe’den gelen darbeci askerlerce kısa süreli işgal girişimi oldu; halk engelledi.

• Taksim Meydanı: Darbecilerle halk arasında çatışma yaşandı; 39 kişi yaralandı.

Darbe Gecesi Taksim Meydanı (AA)

• Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Atatürk Havalimanı’nda Halka Hitabı: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16 Temmuz sabahı Atatürk Havalimanı’na iniş yaptıktan sonra apron alanında toplanan vatandaşlara hitap etti. Darbe girişimini sert bir dille kınayan Erdoğan, halka “durum normalleşene kadar buradan ayrılmayın” çağrısında bulundu.^【41】 

• Çengelköy Polis Merkezi’ne Saldırı: Karakol kapısı araçlarla kapatıldı; 7 kişi şehit oldu, 62 kişi yaralandı.^【42】 

• Bayrampaşa’daki Çevik Kuvvet Binasına Saldırı: Bayrampaşa’daki Çevik Kuvvet Şube Müdürlüğü’nü ele geçirmek amacıyla Sultangazi Baştabya Kışlası’ndan çıkan 17’si rütbeli 58 kişilik bir askeri birlik, polisin ve halkın direnişiyle karşılaştı. Yaşanan çatışmalar sırasında bir vatandaş şehit olurken, 16 kişi de yaralandı.

• AKOM ve İBB Lojistik Destek Merkezi: Sistemlere müdahale eden darbeciler, halk direnişiyle karşılaştı; çok sayıda yaralı oldu.

İstanbul ve Ankara Dışında Yaşananlar

15 Temmuz darbe girişimi, İstanbul ve Ankara dışında da çok sayıda ilde askeri hareketliliğe ve direnişe sahne oldu.^【43】 

• Denizli ve Aydın’da, 550 askerin Ankara’ya sevki planlandı ancak Çardak Havalimanı, pistin ışıkları kapatılarak ve iş makineleriyle engellenerek uçaklara iniş yaptırılmadı. Vatandaşlar da alanda toplanarak askerlerin sevkini durdurdu.

• Malatya’da, 2. Ordu Komutanlığı önünde toplanan halk ve belediye araçları kışladan çıkışı engelledi. Zırhlı araçlar ateş açtı, bir sivil yaralandı. Darbeci askerlerle çatışmalar yaşandı; 2. Ordu Komutanı Adem Huduti gözaltına alındı.

• Sakarya’da, Valiliği kuşatmaya çalışan darbecilere halk karşı koydu. 19 kişi yaralandı. Askerî araçlar ele geçirildi, askerler silahlarını bırakarak teslim oldu.

• Kocaeli Gölcük’te, Donanma Komutanlığından çıkan darbeci askerler halkı dağıtmak için ateş açtı. Halk ve polis, gözaltına alınan iki amirali taşıyan cezaevi aracını durdurarak kurtardı.

• Diyarbakır’da, 8. Ana Jet Üssü’nden 6 F-16 gasp edilerek Ankara’da uçuşlara katıldı.

• Şırnak, Siirt ve Van’da, bazı komutanların sivil geçişleri engellenerek veya halk tarafından kuşatılarak girişimleri boşa çıkarıldı.

• Mersin, Hatay, Ardahan, Tunceli, Kars, Iğdır, Edirne, Kırklareli gibi illerde de darbe girişimi oldu. Ancak bu illerde halkın kararlı direnişi, valilik ve belediyelerin iş birliğiyle kışlalardan çıkışlar engellendi

Başbakan Binali Yıldırım’ın Açıklamaları

Dönemin Başbakanı Binali Yıldırım, 16 Temmuz sabahı yaptığı açıklamada darbe girişiminin kontrol altına alındığını ve girişimin tümüyle bastırıldığını duyurmuştur. Yıldırım, 161 kişinin hayatını kaybettiğini, 1440 kişinin yaralandığını, 2839 askerin gözaltına alındığını açıklamıştır. “Bu kalkışma bastırılmıştır,” diyerek kamuoyunu bilgilendirmiştir.^【44】 

Darbe Girişimi Sonrası Açıklama Yapılırken; Hulusi Akar (Solda) ve Binali Yıldırım (Sağda) (AA)

Genelkurmay Başkanı Hulusi Akar’ın Kurtarılması

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar, darbe girişimi gecesi darbeci askerler tarafından rehin alınarak Akıncı Üssü’ne götürülmüştü. Akar burada darbeciler tarafından darbe bildirisine imza atması için zorlanmış, ancak kabul etmemiştir. Sabah saatlerinde düzenlenen kurtarma operasyonuyla Akıncı Üssü’nden çıkarılmıştır.^【45】 

Darbecilerin Teslim Olması ve Tutuklanmalar

15 Temmuz gecesi başarısızlığa uğrayan darbe girişiminin ardından Türkiye genelinde yoğun bir teslim olma ve gözaltı süreci başlamıştır. Emniyet güçleri ve sadık askeri birliklerin müdahalesiyle kritik kurumlar darbecilerden arındırılmış, birçok noktada çatışmalar sona ermiştir. Genelkurmay Başkanlığı, TBMM, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi ve diğer kritik bölgelerde konuşlanan darbeciler, sabah saatlerine doğru silahlarını bırakarak teslim olmuşlardır.^【46】 

Yurt genelinde başlatılan operasyonlarda darbe girişimine doğrudan katılan on binlerce asker gözaltına alınmıştır. Özellikle Ankara’daki Akıncı Üssü, Kara Havacılık Komutanlığı ve İstanbul’daki çeşitli kışlalarda görevli subayların yanı sıra, eski Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Akın Öztürk de darbe girişimini yönettiği gerekçesiyle tutuklanmıştır.^【47】 

Toplumsal ve Siyasal Sonuçlar

15 Temmuz darbe girişimi sonrasında Türkiye’de siyasal kutuplar arasında kısa süreli bir uzlaşı ortamı doğmuş, Yenikapı Mitingi bu birliğin simgesi olmuştur. FETÖ’ye yönelik kapsamlı yargı süreçleri başlatılmış, kamu kurumlarında geniş çaplı tasfiyeler gerçekleştirilmiştir. Toplumsal düzeyde ise “Demokrasi Nöbetleri” ve anma etkinlikleri, halkın direnişini kitlesel ve sembolik biçimde görünür kılmış; 15 Temmuz, resmî hafızada “Demokrasi ve Millî Birlik Günü” olarak kurumsallaştırılmıştır.

Yenikapı Mitingi ve Siyasal Birlik

15 Temmuz darbe girişiminin ardından, Türkiye genelinde siyasi partiler arasında bir birlik atmosferi oluşmuştur.^【48】  Bu birlikteliğin en sembolik ifadesi, 7 Ağustos 2016’da İstanbul Yenikapı Meydanı’nda düzenlenen “Demokrasi ve Şehitler Mitingi” olmuştur.  Cumhurbaşkanlığı himayesinde gerçekleşen mitinge Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, TBMM Başkanı İsmail Kahraman, Başbakan Binali Yıldırım, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu ve MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli katılmıştır. HDP ise mitinge davet edilmemiştir. Milyonlarca vatandaşın katılım gösterdiği bu miting, darbe karşıtı toplumsal ve siyasal iradenin geniş çaplı bir dışavurumu olmuştur. Farklı siyasi eğilimler, darbe karşısında anayasal düzene bağlılık temelinde geçici bir dayanışma sergilemiştir.

Demokrasi ve Şehitler Mitingi (AA)

FETÖ Yapılanmasına Yönelik Soruşturmalar ve Yargılamalar

Darbe girişiminin ardından, Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) yapılanmasına yönelik kapsamlı adli ve idari soruşturmalar başlatılmıştır. Kamu kurumlarında görevli çok sayıda kişi açığa alınmış, ihraç edilmiş veya tutuklanmıştır. Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinden 30.615, Jandarma Genel Komutanlığından 5.561 olmak üzere toplam 36.176 personel görevden çıkarılmıştır. FETÖ’nün Türk Silahlı Kuvvetleri, yargı ve kamu yönetimi içindeki yapılanmasına karşı yürütülen operasyonlar, Kanun Hükmünde Kararnamelerle desteklenen geniş çaplı bir yeniden yapılanma sürecine dönüşmüştür.^【49】 

Yargılamalar kapsamında açılan davaların en dikkat çekicisi, darbe girişiminin merkezi konumundaki Akıncı (Mürted) Hava Üssü davası olmuştur. Bu davada örgütün "hava kuvvetleri imamı" olarak tanımlanan Kemal Batmaz’ın 15 Temmuz gecesi Akıncı Üssü’nde bulunduğu tespit edilmiştir.^【50】  Batmaz dışında, eski Hava Kuvvetleri Komutanı Akın Öztürk, Harun Biniş, Hakan Çiçek, Nurettin Oruç ve Yakup Taş gibi isimler de darbeye fiilen katıldıkları ve yönettikleri gerekçesiyle yargılanmış ve çok sayıda ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır.^【51】 

Ayrıca, örgütün sivil sorumlularından olduğu belirtilen Adil Öksüz de 15 Temmuz gecesi Akıncı Üssü’nde yakalanmıştır. Ancak çıkarıldığı mahkemece serbest bırakılmış, daha sonra kayıplara karışmış ve hakkında yakalama kararı çıkarılmıştır.^【52】  Soruşturmalar, FETÖ'nün sivil-asker bağlantılarını ve hiyerarşik yapısını ortaya koyacak şekilde derinleştirilmiştir.^【53】 

Demokrasi Nöbetleri

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 15 Temmuz gecesi yaptığı ilk çağrı üzerine başlayan ve haftalarca süren “Demokrasi Nöbetleri”, Türkiye genelinde geniş bir katılımla gerçekleşmiştir.^【54】  Özellikle İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük şehirlerin yanı sıra Anadolu'nun pek çok yerinde meydanlar dolmuş, vatandaşlar anayasal düzene ve meşru hükümete destek vermek amacıyla toplanmıştır. Bu nöbetler, darbe girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından da bir süre devam etmiş ve 2016 yılı Ağustos ayı başında sonlandırılmıştır. Süreç, sivil direnişin sembolik bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir.

Ekonomi ve Turizme Etkisi

15 Temmuz sonrası Türkiye ekonomisi kısa vadede dalgalanma yaşamıştır.^【55】   Ekonomik göstergelerdeki ani değişimlerin ardından hükümet çeşitli tedbirler almış, Merkez Bankası piyasaya likidite sağlamıştır. Turizm sektörü, darbe girişimi sonrası yaşanan siyasi belirsizlik nedeniyle kısa süreli bir gerileme yaşamıştır.^【56】  Ancak sonraki aylarda toparlanma gözlemlenmiştir.

Uluslararası Af Örgütü’nün İddiaları ve Hükûmetin Yanıtı

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), 24 Temmuz 2016 tarihli bir raporla, darbe girişimi sonrası gözaltına alınan bazı kişilerin kötü muameleye maruz kaldığı yönünde iddialarda bulunmuştur. Türk yetkililer bu iddiaları reddetmiş; yapılan tüm işlemlerin yasal zemine dayandığı, adil yargılanma ilkesine bağlı kalındığı belirtilmiştir.^【57】