15 Temmuz Darbe Girişimi

15 Temmuz Darbe Girişimi, 2016 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri içerisindeki Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensuplarınca anayasal düzeni yıkmak ve yönetime el koymak amacıyla gerçekleştirilen başarısız askeri darbe teşebbüsüdür. 15 Temmuz 2016 akşamı İstanbul’da Boğaziçi Köprüsü’nün kapatılması ve askeri hareketliliğin artmasıyla başlayan darbe girişimi sırasınca Türkiye Büyük Millet Meclisi, Genel Kurmay Başkanlığı, Polis Özel Harekat Daire başkanlığı, Milli İstihbarat Başkanlığı (MİT), ve Ankara Emniyet Müdürlüğü ve çok sayıda sivil yerleşim alanı hedef alınmıştır. Darbe girişimi, 15 Temmuz gecesi saat 23.30 sularında darbeci bir grup askerin Ankara'daki TRT stüdyolarını işgal etmesi ve hazırladıkları metnin 00.13'te televizyon üzerinden okunmasıyla resmen ilan edilmiştir.

^{15 Temmuz Darbe Girişimini Gösteren Bir Görsel} (AA)

Darbe bildirisinin okunmasının ardından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın televizyon ekranlarından yaptığı sokağa çıkma çağrısı, sürecin en önemli kırılma noktasını oluşturmuştur. Bu çağrıyla birlikte halkın kitlesel olarak meydanlara inmesi hızlanmış; gece boyu süren sivil direniş ve güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucunda darbe girişimi sabaha karşı bastırılmıştır.

15 Temmuz günü, Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensupları tarafından gerçekleştirilen darbe girişiminin, halkın ve güvenlik birimlerinin ortak direnişiyle başarısızlığa uğratılmasının ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Demokrasi ve Milli Birlik günü olarak ilan edilmiştir.

Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ), Türkiye Cumhuriyeti devletinin temel kurumlarına sistematik biçimde sızarak, uzun vadeli bir güç devşirme stratejisi izlemiş ve özellikle siyaset kurumu üzerinden etkisini artırmaya çalışmıştır. Kamuoyunda önce “cemaat”, ardından “paralel devlet yapılanması” olarak anılan bu yapı, 17-25 Aralık 2013 süreci ve 15 Temmuz 2016’daki darbe girişimiyle birlikte, Türkiye Cumhuriyeti tarafından resmen “silahlı terör örgütü” olarak tanımlanmıştır.

FETÖ'nün temelleri, Fetullah Gülen’in 1960’lı yıllarda İzmir’de dini bilgiler öğreticisi olarak çalıştığı dönemde atılmıştır. İlk aşamada “Işık Evleri” aracılığıyla öğrenci yapılanması oluşturulmuş, 1980 sonrası dönemde dershane ve özel okullarla kurumsallaşmış, ardından medya, yargı, emniyet, maliye ve TSK gibi devletin stratejik kurumlarına sızmıştır.^【1】 

TBMM Darbe Girişimini Araştırma Komisyonu raporuna göre, FETÖ hiçbir zaman doğrudan siyasal bir hareket olarak görünmemiş, ancak tüm siyasi partilerle, özellikle iktidar partileriyle temas kurarak kadrolaşma ve nüfuz kazanma stratejisi yürütmüştür. Bu bağlamda Anavatan Partisi dönemi ilk siyasi temas yılları olarak kabul edilirken, 1990’lı yıllarda DYP ve DSP ile yakın ilişkiler kurulmuştur. REFAH-YOL hükümeti döneminde ise örgüt, medya gücünü kullanarak hükümeti hedef almış, 28 Şubat sürecini desteklemiş ve vesayet odaklarıyla iş birliği yaparak ilk siyasi operasyonlarını gerçekleştirmiştir.^【2】 

2002 sonrası AK Parti dönemi iktidarıyla FETÖ, mevcut kadroları sayesinde bürokratik etkisini sürdürmüştür. Ancak siyasi meşruiyeti artan hükümetin etkisiyle hareket alanı daralmaya başlamıştır. FETÖ ile hükümet arasındaki gerilim, ilk olarak 7 Şubat 2012 MİT başkanı seçimi sürecinde yaşanmış 2013 yılında ise dershanelerin kapatılmasına yönelik girişimle açık biçimde ortaya çıkmış ve 17-25 Aralık Emniyet ve Yargı darbe girişimleri ve MİT Tırlarının sorgulanması ile ivmelenmiştir.^【3】 

FETÖ mensubu yargı ve emniyet görevlilerinin yürüttüğü Ergenekon ve Balyoz davaları, örgütün yargı mekanizmasını kullanarak TSK içindeki muhalif kadroları tasfiye etme girişimidir.^【4】  Sahte deliller ve usulsüz dinlemelerle ilerleyen bu davalar, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarıyla bozulmuş, sanıklar beraat etmiştir.^【5】 

7 Şubat 2012’de MİT Müsteşarı Hakan Fidan’ın ifadeye çağrılması, FETÖ’nün yargı gücüyle doğrudan yürütme organını hedef aldığı bir kırılma anı olarak değerlendirilmiştir. Bu girişim, örgütün devlet içindeki etkisini siyasi irade üzerinde baskı unsuru olarak kullanma çabasını göstermiştir.^【6】

2013 yılında hükûmet, eğitim sistemine ve ailelere yük getiren dershaneleri destek kurslarına dönüştürmek amacıyla yeni bir çalışma başlatmıştır. 1980'lerden itibaren dershaneler üzerinden kendisine devasa bir insan kaynağı ve finansal güç sağlayan Fetullahçı yapılanma, bu adımı çıkarlarına yönelik büyük bir tehdit olarak algılayarak hükûmete karşı sert bir kampanya başlatmıştır.^【7】

Örgütün medya organları kamuoyunu yönlendirmeye çalışırken, Başbakan Erdoğan, dershane sisteminin eğitimde fırsat eşitsizliği oluşturduğunu savunmuş^【8】 FETÖ yapılanmasını ise “paralel devlet yapılanması” (PDY) olarak nitelendirmiştir.

17-25 Aralık 2014 tarihlerinde FETÖ yargı ve emniyet içindeki yapılanmalarıyla hükümete yönelik operasyonlar başlatmıştır. Süreç içerisinde örgüte bağlı, savcılar Zekeriya Öz ve Celal Kara tarafından 17 Aralık'ta sözde yolsuzluk iddiasıyla bir soruşturma duyrulmuştur. Bu dönemde, İçişleri Bakanı Muammer Güler, Ekonomi Bakanı Zafer Çağlayan, Çevre ve Şehircilik Bakanı Erdoğan Bayraktar’ın çocukları ve bazı ünlü iş adamları gözaltına alındı. Operasyon İstanbul Başsavcısı'ndan, dönemin İçişleri Bakanı'ndan, İstanbul Valisi ve Emniyet Müdürü'nden gizlenerek yapılmış ve detaylar kasıtlı olarak UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim) sistemine girilmemiştir.^【9】

Soruşturmada ismi geçen dört bakan 22 Aralık’ta istifa ederken, hükümetin bu komplo girişimine karşı sert tepki göstermiştir. İstanbul Emniyet Müdürü Çapkın görevden alınarak yerine Selami Altınok atanmış, paralel yapının emniyet içerisindeki kadroları pasifize edilmiş ve Celal Kara’nın elinde bulunan dava dosyası başka bir savcıya devredilmiştir. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Konya'daki konuşmasında Türkiye üzerinde oyun oynanmasına izin vermeyeceklerini belirterek hesaplaşma yeri olarak sandığı işaret etmiş ve bu girişimin bir darbe olduğunu ima etmiştir.^【10】

Örgütün diğer büyük hamlesi ise 25 Aralık'ta Savcı Muammer Akkaş aracılığıyla doğrudan Başbakan Erdoğan'ı hedef alarak gerçekleşti. Erdoğan'ın oğlu Bilal Erdoğan şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrıldı, montajlanmış ses kayıtları servis edildi ve büyük projeleri yürüten iş adamlarının da aralarında bulunduğu 96 kişi için gözaltı kararı çıkartıldı. Ancak 17 Aralık sonrası emniyete atanan yeni kadrolar bu kararları uygulamayarak operasyon girişimini başarısız kılmıştır.^【11】

2014 yılında Hatay ve Adana'daki Milli İstihbarat Teşkilatına (MİT) ait yardım TIR’larının durdurulması, FETÖ’nün güvenlik bürokrasisindeki unsurları aracılığıyla yürütülen ve istihbarat faaliyetlerini kriminalize etmeyi amaçlayan bir operasyon olmuştur. İlgili kişiler hakkında daha sonra yargı süreci başlatılmıştır.^【12】 

15 Temmuz 2016 gecesi, Türk Silahlı Kuvvetleri içerisine sızmış Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensupları tarafından anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik bir darbe girişiminde bulunulmuştur. Kalkışma sırasında, sivil halka ateş açılmış ve birçok stratejik kamu kurumu, iletişim merkezi ve ulaşım altyapısı hedef alınmış; Cumhurbaşkanı, hükümet ve Meclis başta olmak üzere devletin temel organlarına ve kişilerine karşı doğrudan saldırılar gerçekleştirilmiştir.

14 Temmuz günü bir subay, MİT Müsteşarlığına gelerek, Kara Havacılık Okulu’nda darbe hazırlığı içinde olan bazı şahısların MİT Müsteşarı Hakan Fidan’a yönelik bir suikast planladığını bildirmiştir.^【13】  Bu ihbarın ardından MİT ve Genelkurmay Başkanlığı arasında çeşitli güvenlik tedbirleri alınmış, darbe planı erken saatlere çekilerek 15 Temmuz akşamında harekete geçilmiştir.

15 Temmuz 2016 gecesi FETÖ mensubu darbeci askerler, Türkiye genelinde devletin kontrolünü ele geçirmek amacıyla birçok stratejik noktayı hedef aldı. Genelkurmay Başkanlığı, MİT yerleşkesi, Emniyet binaları, havalimanları, iletişim merkezleri ve medya kuruluşları gibi kritik kurumlar işgal edilmeye çalışıldı.

^{15 Temmuz Gecesi Boğaziçi Köprüsü} (AA)

15 Temmuz 2016 gecesi saat 21.40 sularında darbeci askerler, Maltepe'deki General Nurettin Baransel Kışlası'ndan çıkan tank ve zırhlı araçlarla Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet Köprüleri’ni Anadolu’dan Avrupa yönüne tek taraflı olarak kapattı.^【14】  Köprü girişlerinde uzun araç kuyrukları oluşurken, Beylerbeyi’nde bulunan askerler halka sıkıyönetim ilan edildiğini ve yönetime el konulduğunu söyleyerek evlerine dönmelerini istedi.^【15】 

İlerleyen saatlerde binlerce vatandaş, Boğaziçi Köprüsü’ne (daha sonra adı 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi) akın etti. Saat 01.40 civarında, köprüde toplanan kalabalığın üzerine askerler tarafından ateş açıldı;^【16】  tanklar da kullanılarak gerçekleştirilen bu saldırılarda aralarında polis memurları Münür Alkan, Kemal Tosun ile reklamcı Erol Olçok ve oğlu Abdullah Tayyip Olçok’un da bulunduğu 34 kişi şehit oldu.^【17】 

^{15 Temmuz Gecesi Dönemin Genel Kurmay Başkanı Hulusi Akar ve Kuvvet Komutanları Akıncı (Mürted) Üssüne Götürüldü} (TRT)

Darbe girişiminin askeri komuta merkezi Genelkurmay Karargâhı’ydı. Saat 21.00’de Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar’a darbe tebliğ edilmiş; kısa süre sonra Kara Kuvvetleri Komutanı Salih Zeki Çolak^【18】 ve Genelkurmay II. Başkanı Yaşar Güler de derdest edilerek Akıncı Üssü’ne götürülmüştür.^【19】  Karargâh binası kısa sürede darbeciler tarafından kontrol altına alınmış, dışarıda toplanan sivillere ateş açılmıştır.^【20】

Ankara’nın Kazan ilçesinde yer alan Akıncı Üssü, darbenin komuta merkezi olarak kullanılmıştır.^【21】 Başta Hulusi Akar olmak üzere üst düzey komutanlar burada alıkonulmuş; girişime karşı çıkan sivillerin üzerine ateş açılmıştır. Gecenin ilerleyen saatlerinde üs çevresinde sivillerden hayatını kaybedenler olmuştur. Darbenin ardından Adil Öksüz ve Kemal Batmaz gibi FETÖ bağlantılı sivillerin burada bulunduğu tespit edilmiştir.^【22】

Darbenin merkez üssünün kendi ilçelerinde olduğunu öğrenen Kazan halkı, Cumhurbaşkanı'nın çağrısıyla harekete geçti. Yaklaşık 8 bin sivil, uçakların kalkışını engellemek için Akıncı Üssü'nün nizamiyesine ve tel örgülerine akın etmiştir.^【23】

Kazan halkı o gece uçakları durdurabilmek için önemli girişimlerde bulunmuştur:

• Ekinlerini ve Samanlarını Yaktılar: Savaş uçaklarının görüş açısını kapatmak, pisti duman altında bırakarak kalkışları engellemek amacıyla tarladaki mahsullerini, saman balyalarını ve traktör lastiklerini ateşe verdiler.
• Pistleri Kapattılar: Traktörlerini, biçerdöverlerini ve tırlarını pistlerin üzerine park ederek uçakların hareket alanını kısıtlamaya çalıştılar.
• Canlarını Siper Ettiler: Üsse girmeye çalışan silahsız sivil halkın üzerine darbeci askerler tarafından ateş açıldı.

Kazan halkı ile darbeciler arasında yaşanan mücadele sonucunda 9 kişi şehit olurken 92 kişi ise gazi olmuştur. Gösterilen bu mücadele ve verdiği büyük kayıplar nedeniyle, 25 Ekim 2016 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından kabul edilen kanunla, Ankara'nın "Kazan" ilçesinin adı "Kahramankazan" olarak değiştirilmiştir.

MİT kampüsü, darbeciler tarafından helikopterlerle havadan taranmıştır. Ancak MİT personelinin gösterdiği silahlı direniş sayesinde Müsteşar Hakan Fidan alınamamış ve yerleşke ele geçirilememiştir.^【24】 

^{Darbe gecesi Gölbaşı Polis Özel Daire binasına saldırı gerçekleştirildi} (AA)

15 Temmuz gecesi darbeci askerler tarafından Ankara Gölbaşı’ndaki Polis Özel Harekât Daire Başkanlığı iki kez savaş uçaklarıyla hedef alınmıştır. Akıncı Üssü’nden kalkan uçaklar, ilk bombalamada 17 polisi şehit etmiştir.^【25】  İkinci bombalama emriyle birlikte toplam şehit sayısı 42’ye yükselmiştir. Bu saldırılar, darbecilerin güvenlik kuvvetlerinin direncini kırmaya yönelik en ağır eylemlerinden biri olmuştur.

Ankara Emniyet Müdürlüğü binası, FETÖ mensubu askerlerce hem karadan hem de havadan saldırıya uğramıştır. Tanklar ve helikopterlerin desteğiyle binaya girmeye çalışan darbeciler, polis ve vatandaşların direnişiyle karşılaşmış; çatışmalar sırasında birçok kişi yaralanmıştır.^【26】 

Türkiye Büyük Millet Meclisi, tarihinde ilk kez bombalanmıştır. 02.33’te başlayan bombardımanda 3 bomba isabet etmiş, Başbakanlık makamı ve Genel Kurul zarar görmüş, 30’dan fazla kişi yaralanmıştır. Milletvekilleri sabaha kadar Meclis sığınağında kalmış ve darbeye karşı ortak bildiri burada hazırlanmıştır.^【27】 

Darbeci askerler saat 22.00’de TRT binasını işgal etmiş, 00.05’te spiker Tijen Karaş’a zorla darbe bildirisini okutmuşlardır.^【28】 Bildiri "Yurtta Sulh Konseyi" adına sunulmuştur.

TRT’nin yayınını kesmesi üzerine darbeciler, iletişimi tamamen kesmek için TÜRKSAT Gölbaşı yerleşkesine saldırmıştır. Helikopterle gelen darbeciler, tesislere zarar vermeye çalışmıştır.^【29】

15 Temmuz gecesi FETÖ mensupları, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kaldığı Marmaris’teki otele suikast timi gönderdi. Ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın otelden ayrılması sonucu gelen tim cumhurbaşkanı koruma ekibiyle çatışmış ve iki polis şehit olmuştur.^【30】

15 Temmuz gecesi FETÖ mensubu darbeciler, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nin çevresini de hedef aldı. Külliye'nin karşısındaki kavşak, F-16 savaş uçaklarıyla bombalandı. Saldırıda çok sayıda kişi yaralanmıştır.^【31】

Dönemin Başbakanı Binali Yıldırım, saat 23.10 sularında bir televizyon kanalına bağlanarak yaşananları bir "kalkışma" olarak tanımlamış; Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde yasa dışı bir yapılanmanın darbe teşebbüsünde bulunduğunu duyurmuştur. Yıldırım’ın açıklamaları kamuoyuna girişimin resmî bir dille açıklandığı ilk andır ve halkın geniş tepkisini tetiklemiştir. ^【32】 

15 Temmuz 2016 gecesi yaşanan askeri darbe girişimi sırasında kamuoyuna yönelik ilk açıklamalardan biri, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından yapılmıştır. Erdoğan ilk olarak Marmaris’te yerel bir gazeteciler tarafından kayda alınan bir basın açıklaması yapsa da bu konuşma basında yer almamıştır. Cumhurbaşkanı, daha sonra saat 00.24’te CNN Türk’e canlı telefon bağlantısıyla katılarak halkı meydanlara, havalimanlarına ve kamu kurumlarının önüne çıkmaya davet etmiştir.

Erdoğan, CNN Türk yayınının hemen ardından saat 00.37’de A Haber canlı yayınına da bağlanmış, burada korsan bildirilerin geçersizliğine dikkat çekerek vatandaşlardan bu tür beyanlara itibar edilmemesini istemiştir.^【33】  Cumhurbaşkanı’nın bu konuşmalarda sarf ettiği “Milletimizi meydanlara davet ediyorum” cümlesi ve “Biz ölümüne! Yeter ki siz dik durun” ifadeleri kalkışmanın seyrini değiştiren ve toplumsal direnişi tetikleyen tarihî bir kırılma noktası olmuştur.

Bu çağrıların hemen ardından yurt genelinde halk sokağa dökülmüş; özellikle İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirlerde vatandaşlar darbe girişimine karşı meydanlarda toplanmıştır. Camilerden selalar okunmuş, demokrasiye sahip çıkan geniş bir toplumsal hareketlilik başlamıştır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Ben de Cumhurbaşkanı olarak meydana geliyorum” sözleri, direnişe en üst düzeyden katılımın da sembolü olmuştur.

Genelkurmay karargâhındaki belirsizlik sürerken, İstanbul’da bulunan 1. Ordu Komutanı Orgeneral Ümit Dündar, canlı yayına bağlanarak darbe girişimini TSK’nın geneli adına reddettiklerini açıklamıştır.^【34】  Aynı şekilde Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Bostanoğlu da "Komuta kademesi olarak bu girişimi kabul etmiyoruz" ifadesini kullanmıştır. Özel Kuvvetler Komutanı Zekai Aksakallı da kalkışmayı "ihanet" olarak tanımlayarak komuta kademesinin darbecilere karşı olduğunu duyurmuştur.^【35】 

^{Ömer Halis Demir (}AA)

Özel Kuvvetler Komutanlığı’na atanan darbeci Tuğgeneral Semih Terzi’nin karargâhı ele geçirmesini engellemek amacıyla, Komutan Zekai Aksakallı'nın emriyle emir astsubayı Ömer Halisdemir görevlendirilmiştir. Terzi'nin karargâha inişinden kısa süre sonra Halisdemir tarafından vurularak etkisiz hale getirilmesi, darbenin önlenmesinde kritik dönemeçlerinden biri olmuştur.^【36】 

İstanbul Atatürk Havalimanı, darbecilerin ele geçirmeye çalıştığı önemli noktalardan biri olmuştur. Havalimanı tanklar ile kapatılmış, kulesi işgal edilmiş, hava trafiği durdurulmuş, toplanan halk üzerine ateş açılmıştır. Havalimanı gecenin ilerleye saatlerinde, halkın yoğun direnişi ve özel harekât polisleri tarafından yapılan operasyonla kule geri alınmış ve darbeci askerler etkisiz hale getirilmiştir.

Havalimanı güvenliği sağlanmasının ardından Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı taşıyan uçak yoğun risk altında güvenle iniş yapabilmiştir. Erdoğan’ın havalimanında kendisini karşılayan kalabalığa yaptığı tarihi konuşma, darbe girişiminin kırılmasında önemli olmuştur.

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte darbenin ülke genelinde başarısız olduğu netleşmeye başlamış ve darbeci askerler, halkın ve emniyet güçlerinin direnişi karşısında sabah saatlerinde teslim olmuştur.

^{Boğaziçi Köprüsünde darbeci askerler teslim oldu} (AA)

Saat 06:40 itibariyle köprüdeki askerler, gece boyu süren çatışmaların ve mühimmat/destek kaybının ardından direnişi bırakmıştır. Silahlarını, miğferlerini ve teçhizatlarını tankların yanına bırakarak elleri havada bir şekilde köprü üzerinde polise doğru yürüyerek teslim olmuşlardır. Teslim olma anının televizyon kanallarından canlı yayınlanması, Türkiye genelinde darbe girişiminin fiilen çöktüğünün ve bastırıldığının en önemli görsel kanıtı olmuştur.

15 Temmuz gecesi İstanbul genelinde darbecilerin kontrolündeki savaş uçakları köprü çevresinde ve çeşitli ilçelerde alçak uçuşlar gerçekleştirdi; F-16’larla sonik patlamalar oluşturularak halkın direnci kırılmaya çalışıldı. Darbenin bitiş saatine kadar darbeciler ve sivil halk ile birlikte güvenlik güçleri birçok çok sayıda çatışma yaşanmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: 

• Fatih Sultan Mehmet Köprüsü: Darbecilerce trafiğe kapatıldı, iki vatandaş hayatını kaybetti.
• İstanbul Valiliği: 90 darbeci askere karşı sadece 9 polis direnç gösterdi; halkın desteğiyle girişim püskürtüldü.
• İstanbul Emniyet Müdürlüğü (Vatan): 4 tank ve helikopterle çevrilen bina, polis ve halk tarafından savunuldu; darbeciler teslim oldu.^【37】 
• İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Saraçhane): Darbecilerin açtığı ateş sonucu Prof. Dr. İlhan Varank dahil 14 kişi şehit oldu.^【38】 
• MİT’in Operasyonları: MİT, darbe teşebbüsüne karşı ilk saatlerden itibaren karşı operasyon başlatmış; kritik noktalarda darbeci unsurlara yönelik müdahalelerde bulunmuştur. 16 Temmuz sabah saatlerinde yapılan açıklamada sistematik operasyonların tamamlandığı, Akıncı Üssü ve Kara Havacılık Komutanlığı’ndaki nokta operasyonlarının sürdüğü bildirilmiştir.^【39】 
• AK Parti İl Başkanlığı (Fatih): 66. Mekanize Tugay'dan çıkan darbecilerce işgal edildi, halk ve yöneticilerce geri alındı.
• Sabiha Gökçen Havalimanı: Maltepe’den gelen darbeci askerlerce kısa süreli işgal girişimi oldu; halk engelledi.
• Taksim Meydanı: Darbecilerle halk arasında çatışma yaşandı; 39 kişi yaralandı.

^{Darbe Gecesi Taksim Meydanı (}AA)

• Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Atatürk Havalimanı’nda Halka Hitabı: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16 Temmuz sabahı Atatürk Havalimanı’na iniş yaptıktan sonra apron alanında toplanan vatandaşlara hitap etti. Darbe girişimini sert bir dille kınayan Erdoğan, halka “durum normalleşene kadar buradan ayrılmayın” çağrısında bulundu.^【40】 
• Çengelköy Polis Merkezi’ne Saldırı: Karakol kapısı araçlarla kapatıldı; 7 kişi şehit oldu, 62 kişi yaralandı.^【41】 
• Bayrampaşa’daki Çevik Kuvvet Binasına Saldırı: Bayrampaşa’daki Çevik Kuvvet Şube Müdürlüğü’nü ele geçirmek amacıyla Sultangazi Baştabya Kışlası’ndan çıkan 17’si rütbeli 58 kişilik bir askeri birlik, polisin ve halkın direnişiyle karşılaştı. Yaşanan çatışmalar sırasında bir vatandaş şehit olurken, 16 kişi de yaralandı.
• AKOM ve İBB Lojistik Destek Merkezi: Sistemlere müdahale eden darbeciler, halk direnişiyle karşılaştı; çok sayıda yaralı oldu.

15 Temmuz darbe girişimi, İstanbul ve Ankara dışında da çok sayıda ilde askeri hareketliliğe ve direnişe sahne oldu.^【42】 

• Denizli ve Aydın’da, 550 askerin Ankara’ya sevki planlandı ancak Çardak Havalimanı, pistin ışıkları kapatılarak ve iş makineleriyle engellenerek uçaklara iniş yaptırılmadı. Vatandaşlar da alanda toplanarak askerlerin sevkini durdurdu.
• Malatya’da, 2. Ordu Komutanlığı önünde toplanan halk ve belediye araçları kışladan çıkışı engelledi. Zırhlı araçlar ateş açtı, bir sivil yaralandı. Darbeci askerlerle çatışmalar yaşandı; 2. Ordu Komutanı Adem Huduti gözaltına alındı.
• Sakarya’da, Valiliği kuşatmaya çalışan darbecilere halk karşı koydu. 19 kişi yaralandı. Askerî araçlar ele geçirildi, askerler silahlarını bırakarak teslim oldu.
• Kocaeli Gölcük’te, Donanma Komutanlığından çıkan darbeci askerler halkı dağıtmak için ateş açtı. Halk ve polis, gözaltına alınan iki amirali taşıyan cezaevi aracını durdurarak kurtardı.
• Diyarbakır’da, 8. Ana Jet Üssü’nden 6 F-16 gasp edilerek Ankara’da uçuşlara katıldı.
• Şırnak, Siirt ve Van’da, bazı komutanların sivil geçişleri engellenerek veya halk tarafından kuşatılarak girişimleri boşa çıkarıldı.
• Mersin, Hatay, Ardahan, Tunceli, Kars, Iğdır, Edirne, Kırklareli gibi illerde de darbe girişimi oldu. Ancak bu illerde halkın kararlı direnişi, valilik ve belediyelerin iş birliğiyle kışlalardan çıkışlar engellendi

Dönemin Başbakanı Binali Yıldırım, 16 Temmuz sabahı yaptığı açıklamada darbe girişiminin kontrol altına alındığını ve girişimin tümüyle bastırıldığını duyurmuştur. Yıldırım, 161 kişinin hayatını kaybettiğini, 1440 kişinin yaralandığını, 2839 askerin gözaltına alındığını açıklamıştır. “Bu kalkışma bastırılmıştır,” diyerek kamuoyunu bilgilendirmiştir.^【43】 

^{Darbe Girişimi Sonrası Açıklama Yapılırken; Hulusi Akar (Solda) ve Binali Yıldırım (Sağda) (}AA)

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar, darbe girişimi gecesi darbeci askerler tarafından rehin alınarak Akıncı Üssü’ne götürülmüştü. Akar burada darbeciler tarafından darbe bildirisine imza atması için zorlanmış, ancak kabul etmemiştir. Sabah saatlerinde düzenlenen kurtarma operasyonuyla Akıncı Üssü’nden çıkarılmıştır.^【44】 

15 Temmuz gecesi başarısızlığa uğrayan darbe girişiminin ardından Türkiye genelinde yoğun bir teslim olma ve gözaltı süreci başlamıştır. Emniyet güçleri ve sadık askeri birliklerin müdahalesiyle kritik kurumlar darbecilerden arındırılmış, birçok noktada çatışmalar sona ermiştir. Genelkurmay Başkanlığı, TBMM, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi ve diğer kritik bölgelerde konuşlanan darbeciler, sabah saatlerine doğru silahlarını bırakarak teslim olmuşlardır.^【45】 

Yurt genelinde başlatılan operasyonlarda darbe girişimine doğrudan katılan on binlerce asker gözaltına alınmıştır. Özellikle Ankara’daki Akıncı Üssü, Kara Havacılık Komutanlığı ve İstanbul’daki çeşitli kışlalarda görevli subayların yanı sıra, eski Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Akın Öztürk de darbe girişimini yönettiği gerekçesiyle tutuklanmıştır.^【46】 

15 Temmuz darbe girişimi sonrasında Türkiye’de siyasal kutuplar arasında kısa süreli bir uzlaşı ortamı doğmuş, Yenikapı Mitingi bu birliğin simgesi olmuştur. FETÖ’ye yönelik kapsamlı yargı süreçleri başlatılmış, kamu kurumlarında geniş çaplı tasfiyeler gerçekleştirilmiştir. Toplumsal düzeyde ise “Demokrasi Nöbetleri” ve anma etkinlikleri, halkın direnişini kitlesel ve sembolik biçimde görünür kılmış; 15 Temmuz, resmî hafızada “Demokrasi ve Millî Birlik Günü” olarak kurumsallaştırılmıştır.

15 Temmuz darbe girişiminin ardından, Türkiye genelinde siyasi partiler arasında bir birlik atmosferi oluşmuştur.^【47】  Bu birlikteliğin en sembolik ifadesi, 7 Ağustos 2016’da İstanbul Yenikapı Meydanı’nda düzenlenen “Demokrasi ve Şehitler Mitingi” olmuştur.  Cumhurbaşkanlığı himayesinde gerçekleşen mitinge Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, TBMM Başkanı İsmail Kahraman, Başbakan Binali Yıldırım, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu ve MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli katılmıştır. HDP ise mitinge davet edilmemiştir. Milyonlarca vatandaşın katılım gösterdiği bu miting, darbe karşıtı toplumsal ve siyasal iradenin geniş çaplı bir dışavurumu olmuştur. Farklı siyasi eğilimler, darbe karşısında anayasal düzene bağlılık temelinde geçici bir dayanışma sergilemiştir.

^{Demokrasi ve Şehitler Mitingi (}AA)

Darbe girişiminin ardından, Fetulahçı Terör Örgütü (FETÖ) yapılanmasına yönelik kapsamlı adli ve idari soruşturmalar başlatılmıştır. Kamu kurumlarında görevli çok sayıda kişi açığa alınmış, ihraç edilmiş veya tutuklanmıştır. Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinden 30.615, Jandarma Genel Komutanlığından 5.561 olmak üzere toplam 36.176 personel görevden çıkarılmıştır. FETÖ’nün Türk Silahlı Kuvvetleri, yargı ve kamu yönetimi içindeki yapılanmasına karşı yürütülen operasyonlar, Kanun Hükmünde Kararnamelerle desteklenen geniş çaplı bir yeniden yapılanma sürecine dönüşmüştür.^【48】 

Yargılamalar kapsamında açılan davaların en dikkat çekicisi, darbe girişiminin merkezi konumundaki Akıncı (Mürted) Hava Üssü davası olmuştur. Bu davada örgütün "hava kuvvetleri imamı" olarak tanımlanan Kemal Batmaz’ın 15 Temmuz gecesi Akıncı Üssü’nde bulunduğu tespit edilmiştir.^【49】  Batmaz dışında, eski Hava Kuvvetleri Komutanı Akın Öztürk, Harun Biniş, Hakan Çiçek, Nurettin Oruç ve Yakup Taş gibi isimler de darbeye fiilen katıldıkları ve yönettikleri gerekçesiyle yargılanmış ve çok sayıda ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır.^【50】 

Ayrıca, örgütün sivil sorumlularından olduğu belirtilen Adil Öksüz de 15 Temmuz gecesi Akıncı Üssü’nde yakalanmıştır. Ancak çıkarıldığı mahkemece serbest bırakılmış, daha sonra kayıplara karışmış ve hakkında yakalama kararı çıkarılmıştır.^【51】  Soruşturmalar, FETÖ'nün sivil-asker bağlantılarını ve hiyerarşik yapısını ortaya koyacak şekilde derinleştirilmiştir.^【52】 

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 15 Temmuz gecesi yaptığı ilk çağrı üzerine başlayan ve haftalarca süren “Demokrasi Nöbetleri”, Türkiye genelinde geniş bir katılımla gerçekleşmiştir.^【53】  Özellikle İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük şehirlerin yanı sıra Anadolu'nun pek çok yerinde meydanlar dolmuş, vatandaşlar anayasal düzene ve meşru hükümete destek vermek amacıyla toplanmıştır. Bu nöbetler, darbe girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından da bir süre devam etmiş ve 2016 yılı Ağustos ayı başında sonlandırılmıştır. Süreç, sivil direnişin sembolik bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir.

15 Temmuz sonrası Türkiye ekonomisi kısa vadede dalgalanma yaşamıştır.^【54】   Ekonomik göstergelerdeki ani değişimlerin ardından hükümet çeşitli tedbirler almış, Merkez Bankası piyasaya likidite sağlamıştır. Turizm sektörü, darbe girişimi sonrası yaşanan siyasi belirsizlik nedeniyle kısa süreli bir gerileme yaşamıştır.^【55】  Ancak sonraki aylarda toparlanma gözlemlenmiştir.

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), 24 Temmuz 2016 tarihli bir raporla, darbe girişimi sonrası gözaltına alınan bazı kişilerin kötü muameleye maruz kaldığı yönünde iddialarda bulunmuştur. Türk yetkililer bu iddiaları reddetmiş; yapılan tüm işlemlerin yasal zemine dayandığı, adil yargılanma ilkesine bağlı kalındığı belirtilmiştir.^【56】