Osmanlı'da Kadir Alayı

Kadir Gecesi, İslam dininin mukaddes gün ve gecelerinden biridir. Sözlükteki anlamı "hüküm, şeref, yücelik" olan bu gece, Kur'an-ı Kerim'in indirilmeye başlandığı zaman dilimidir. Ramazan ayının son on gününde gizli olduğu düşünülse de genellikle 27. gece Kadir Gecesi olarak kabul edilip ihya edilmektedir.

Osmanlı döneminde Kadir Gecesi’ne büyük önem verilmiş, bu geceye özgü cami süslemeleri, merasimler ve teşrifatlarla birlikte, imparatorluk coğrafyasına ait zengin folklorik uygulamalar ortaya çıkmıştır. Camilerin minarelerinin külah kısımlarından şerefelerin altına kadar kandillerle süslenmesi, teravih namazından sonra minarelerden kandil uçurtulması, uçurtmalarla sarkıtılan ipler aracılığıyla halkın çeşitli hediyelerle buluşturulması bu geceye mahsus uygulamalardandır.

Osmanlı’da Kadir Alayları ve Merasimler

Bu gecede düzenlenen önemli merasimlerden biri Kadir Alayı’dır. Sultan ve saray erkânı, devlet adamlarıyla birlikte iftardan sonra büyük bir alay eşliğinde Topkapı Sarayı’ndan Ayasofya Camii’ne gider, halk ile beraber namazlarını eda ederlerdi. Alayın geçeceği yollar onarılır, güzergâh boyunca iki taraf fenerler, kandiller ve meşalelerle aydınlatılırdı. Ayrıca halkın merasimi izleyebilmesi için uygun yerlere oturma düzenekleri kurulurdu. Alayın dönüşü de yine padişahın eşlik ettiği heyetle birlikte gerçekleşirdi.

İlk zamanlarda Ayasofya Camii tercih edilirken, sonraları sultanın isteğine bağlı olarak başka selatin camilerine de gidildiği bilinmektedir. Kadir Alaylarının ne zaman başladığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, 19. ve 20. yüzyıllara ait kutlamalara dair ayrıntılı bilgiler mevcuttur.

Kadir Alayı Güzergâhları

Eğer Ramazan ayı yaz mevsimine denk gelirse, sultan ve erkânı kaldıkları sahilsaraylardan önce Topkapı’ya gelir, iftar sonrasında Ayasofya başta olmak üzere Sultanahmet, Beyazıt, Fâtih, Süleymaniye ve Eyüpsultan camilerine yönelirdi. 19. yüzyılda Osmanlı sultanlarının Topkapı’dan Beşiktaş’taki saraylara taşınmalarıyla birlikte Kadir Gecesi merasimleri Kılıç Ali Paşa, Nusretiye, Dolmabahçe, Sinan Paşa ve Yıldız camileri ile saraylar arasında icra edilmiştir.

Bu merasimlerde camiye gelen sultan, hünkâr mahfilinde namazını kılardı. Teravih ve Kadir namazları her rekâtı farklı makamlarda olmak üzere imamlar tarafından kıldırılır, namaz aralarında müezzinler “elveda” nakaratlı Ramazan ve Kadir Gecesi ilahileri icra ederdi.

(Bu görsel yapay zeka ile oluşturulmuştur)

Ayasofya'da Kadir Gecesi

Özellikle Ayasofya Camii’nde düzenlenen merasimler, ayrı bir gelenek oluşturmuştur. Evliya Çelebi, Kadir Gecesi’nde müezzin mahfilinde Kur’an-ı Kerim okurken IV. Murad tarafından duyulduğunu ve bu vesileyle Enderun’a alındığını belirtmektedir. Kadir Gecesi’nde Ayasofya Camii’ni halk tamamen doldurmakta, caminin üst katlarında yabancı büyükelçiler ve eşleri için yer ayrılmaktaydı.

Kadir Alaylarına Dair Tarihi Gazete Kayıtları

Hicrî 1278 tarihli Tercüman-ı Ahval gazetesinde kandillerin tezyin edildiği ve namaz sonrası şenliklerin icra edildiği bilgisi yer almaktadır. Hicrî 1280 tarihli Tasvir-i Efkâr’da ise Cami-i Nusret’te kılınan Kadir Gecesi namazı ve yapılan alaydan bahsedilmektedir.

“İşbu ramazanı şerifin yirmi yedinci Cuma gecesi Kadir Gecesi’nin idraki sebebiyle gaz ve kandillerin künakün tezyin edilmesi, padişahın Tophane-i Amire Camii’ne teşrifi olmuş, namaz sonrası şenlikler icra edilmiştir.” (Tercüman-ı Ahval, Hicri 1278 senesi, 163. sayı) ^【1】 

“Tahkikimize göre Kadir gecesi Cami-i Nusret’te edayı salat için bir mutad alay ve alaylı Tophane’ye teşrifi Hümâyunu vuku-u musammim imiş.”(Tasvir-i Efkâr, Hicri 1280 senesi, 175. Sayı)^【2】 

II. Abdülhamid Dönemi Merasimleri

II. Abdülhamid döneminde Kadir Gecesi merasimlerinde Hamidiye Camii’nde teravih namazı bitene kadar Yıldız Meydanı’nda havai fişek gösterileri düzenlenirdi. Tophane’deki Nusretiye Camii veya Hamidiye Camii’nde düzenlenen Kadir Alayı’na, haremdeki kadınlar ve sultanlar, kendilerine tahsis edilen arabalarda katılır, namaz bitimine kadar havai fişekleri seyreder, ardından şehirdeki şenlikleri izlemek üzere kısa bir tur gerçekleştirirlerdi.

(Yıldız Camii, Sultan II. Abdülhamid Han’ın Yıldız Fotoğraf Koleksiyonu)

Anılarda Anlatılan Kadir Gecesi Merasimleri

II. Abdülhamid’in kızı Ayşe Sultan anılarında, bu alaylara dair ayrıntıları aktarmaktadır.

“Ramazan’ın yirmi yedinci gecesi olan Kadir Gecesi alayı da büyük olurdu. Babam kendi arabasına Gazi Osman Paşa’yı alırdı. Onun ölümünden sonra Serasker Rıza Paşa binerdi. Ve bermutad Burhaneddin Efendi de daima beraber bulunurdu. Saraydan yine Valide Sultan’ın arabası başta olarak harem arabalarıyla namazdan önce çıkıp Hamidiye Camii avlusunda sıra ile arabalarımızda dururduk. Evli sultanlar, vükelâ haremleri de gelirdi. Sarayın harem kapısından camiye kadar civar donanırdı. Harem arabalarının önlerinde ikişer kavas gümüş kaplamalı deri fenerler taşırlardı. Padişahın arabasının iki yanında Hademe-i Hümâyûn’dan on beşer kişi bu fenerleri tutarlardı. Paşalar, vezirler büyük üniforma giyerlerdi. Askerler selamlıklarda olduklarından daha çok gelirdi. Padişah camiye gittikten sonra bütün askere Kiler-i Hümâyûn’dan peynirli büyük pideler, nefis şerbetler verilirdi. Namaz bitinceye kadar Yıldız Meydanı’nda fişekler atılırdı. Çocukluğumda bu fişekleri çok severdim. Selamlıklarda olduğu gibi, namazın sonuna doğru askere izin verilir, onlar da bandolarını çalarak kışlalarına giderlerdi.”^【3】 

Başmabeyinci Lütfü Bey'in Tanıklığı

Başmabeyinci Lütfü Bey, Osmanlı’nın son dönemindeki Kadir Gecesi alayını detaylı şekilde tasvir etmiştir. Sultan, çeşitli harp gemilerinden yapılan top atışlarıyla selamlanır, on çifte saltanat kayığıyla Tophane Rıhtımı’na çıkar, oradan Nusretiye Camii’ne yürürdü. Namaz sonrası Tophane Meydanı’ndaki kasra geçerek havai fişek ve donanma gösterilerini izler, aynı törenle saraya dönülürdü.

"Ramazanın kadir gecesi alayı pek tantanalı bir şekilde kutlandı. Çeşitli harp gemilerinden atılan toplarla selamlanan padişah hazretleri on çifte saltanat kayığına binerek Tophane rıhtımına çıktı. Buradan da yürüyerek Nusretiye Camii’ne gitti. Saltanat kayığının önünde kılavuz istim botlar ve yanında yöresinde de donanmaya sandallar gidiyordu. Namazdan sonra padişah hazretleri Tophane meydanındaki kasrı şereflendirip (küçük saray) havai fişekleri ve donanmaları seyretti. Sonra yine aynı törenle saraya dönüldü. Her taraftan sonu gelmez sevinç sesleri, alkışlar ‘padişahım çok yaşa’ sadaları yükseliyordu. Sonradan öğrendik, Sultan Abdülmecit de kadir gecelerinde böyle namaz kılarmış. Babasını çok seven V. Mehmet böylelikle onun da adetlerini ve hatırasını canlandırmış oluyordu.” ^【4】 

Diğer Tanıkların Gözlemleri

Hızır İlyas Çelebi, Kadir Gecesi’nde Ayasofya Camii’ne gidiş ve dönüş sırasında yapılan merasimleri; Balıkhâne Nazırı Ali Rıza Bey, Sultan Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde Nusretiye Camii’ndeki alayları; Halit Ziya Uşaklıgil ise saltanat kayıklarıyla denizden yapılan merasimleri tasvir etmiştir.