Praqa Astronomik Saatı

Praqa Astronomik Saatı (Orloj), Çex Respublikasının paytaxtı Praqada yerləşən və orta əsr mühəndisliyinin ən nadir əsərləri arasında sayılan, astronomik bir saat qurğusudur. Zaman anlayışını yalnız saat və dəqiqə formatında göstərməyən; Günəş, Ay və göy cisimlərinin mövqelərini də əks etdirən çoxfunksiyalı bir alətdir. İlk baxışda mürəkkəb görünən siferblat sistemi səma qübbəsini və bürclərin düzülüşlərini təsvir etməyi hədəfləyir. Saatın ön tərəfində yerləşən mexaniki qurğu, dövrün göy elminə dair geniş miqyaslı məlumatlar təqdim edir. Old Town Meydanında (Staroměstské náměstí) yerləşən bu saat, tarixi quruluşu və bədii bəzəkləri ilə şəhərin ən mühüm turistik simvollarından biri kimi qəbul edilir.

^{Praqa Astronomik Saatı (Fotoqraf: Wolfgang Weiser,} unsplash.com⁾

Bu saatın inşası XV əsrin ilk yarısına, yəni Orta Çağ sonlarına qədər uzanır. Geniş yayılmış fikrə görə, ilk dizayn və istehsal mərhələsində saat ustası Mikuláš z Kadaně-nin (Nikolas of Kadaň) və göybilimçi Jan Šindel-in töhfələri olduğu düşünülür. XV əsrin sonlarına doğru, saatın siferblatına Zodiak bürcləri və günün müxtəlif saat dilimlərini əks etdirən halqalar əlavə edilmişdir. Həmin dövrdə animasiyalı fiqurlar və heykəllər yerləşdirilərək saat təkcə astronomik bir alət olmaqdan çıxmış, bədii ünsürlərlə də zənginləşdirilmişdir. XVI və XVII əsrlər boyunca baxım və təmir işləri intensiv şəkildə davam etdirilmiş, saat ustaları mexanizm üzərində yeniləmələr aparmışdır. Xüsusilə 1865 və 1866-cı illərdə həyata keçirilən bərpa işləri, saatın bugünkü görünüşünü böyük ölçüdə formalaşdırmışdır.

II Dünya Müharibəsi zamanı meydana gələn böyük ziyan, saatın hissələrinə və xüsusilə taxta fiqurlarına ciddi şəkildə təsir göstərmişdir. Müharibədən sonra başlayan genişmiqyaslı bərpa işləri nəticəsində saat orijinal funksionallığına qovuşmuş və mədəni dəyəri qorunmuşdur.^【1】  XX əsrin sonları və XXI əsrin əvvəllərində inkişaf etdirilən texniki imkanlar sayəsində, həm mexanizm, həm də xarici bəzəklər yenidən gözdən keçirilmiş; tarixi doku qorunması əsas götürülərək müasir baxım üsulları tətbiq edilmişdir.

Praqa Astronomik Saatı, üç əsas bölmədən ibarət olan mürəkkəb bir quruluşa malikdir:

Günəşin, Ayın və Zodiak simvollarının olduğu bu siferblat, klassik zaman göstəricisinin yanısıra göy cisimlərinin mövqelərini də əks etdirir. Xarici halqada Günəşin doğuş və batış saatları müxtəlif rənglərlə göstərilərkən, ortadakı fırlanan disk günün saatını bildirir.

Mexanizm, dişli çarxlar və ağırlıq sistemlərinə əsaslanan ənənəvi bir qurğudur. Saat zembereyi, müəyyən aralıqlarla qurulduqda, ağırlıqların və çarxların hərəkəti sayəsində əqrəbləri döndərərək siferblatdakı məlumatları yeniləyir. Orta Çağdan bəri müxtəlif baxım və bərpa işləri sayəsində ayaqda qalan bu qurğu, hər saat başı qısa bir animasiya təqdim edərək şəhərin turistlərini və sakinlərini valeh etməyə davam edir.

Saat başlarında, iki pəncərədə “On İki Həvarinin Keçidi” adlanan bir fiqur hərəkəti müşahidə olunur. Eyni vaxtda saatın üzərindəki skelet fiquru, əlindəki qum saatını yelləyərək ölümün qaçılmazlığına diqqət çəkir. Güzgü, kisə kimi simvollar isə təkəbbür və açgözlülük kimi Orta Çağdakı geniş yayılmış qorxuları və mövzuları əks etdirir.

^{Praqa Astronomik Saatının yaxın görünüşü (Fotoqraf: Falco,} pixabay.com⁾

Praqa Astronomik Saatının fiqurları, Orta Çağ Avropasındakı inanc və dəyərləri simvolizə etməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Saatın ətrafında, hər biri müxtəlif mövzuları və dövrün inanclarını əks etdirən dörd əsas fiqur yerləşir. Bu fiqurlar, hər saat başında hərəkət edərək dövrün mənfi qəbul edilən dörd fərqli ünsürünü simvollaşdırır.

İlk fiqur, əlindəki güzgüyə baxaraq özünə heyran olan təkəbbürdür. Onun yanında, əlində kisə dolu qızıl tutan və açgözlülüyü və ya sələmçiliyi təmsil edən digər fiqur var. Saatın tam qarşısında isə hər saat başında kiçik bir zəng çalan və həyatın sonunu xatırladan bir skelet (Ölüm) yerləşir. Son fiqur isə Orta Çağda şəhvət və dünyəvi ləzzətlərin simvolu kimi qəbul edilən bir obrazdır. Skelet zəngi çaldıqda, digər üç fiqur başlarını yanlara doğru yelləyərək hələ “getməyə” hazır olmadıqlarını bildirir.

Bundan başqa, hər saatda Astronomik Saatın yuxarı hissəsindəki kiçik qapılar açılır və On İki Həvarinin heykəlləri, özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə bir-bir görünür. Bu keçid zamanı Kiçik Yaqub və Petrus, Andrey və Matias, Taddeus və Filip, Tomas və Pavel, İoann və Simon, Barnabas və Bartalmay ardıcıllıqla ortaya çıxır. Kanonik incillərdəki siyahı ilə müqayisə edildikdə, Böyük Yaqub və Matta əvəzinə Pavel və Barnabasın daxil edilməsinin, saatda istifadə olunan dizilimin klassik həvari sırasından fərqləndiyini göstərdiyi aydın olur.

^{Praqa Astronomik Saatının fiqurları (Fotoqraf: Xiquinho Silva,} flickr.com⁾

Praqa Astronomik Saatının alt hissəsində yerləşən təqvim bölməsi, ənənəvi Qriqorian təqvimini göstərir. Dairəvi formada hazırlanmış bu təqvim diski, ilin aylarını və günlərini ətraflı şəkildə nümayiş etdirir. Aylarla yanaşı, müvafiq müqəddəslərin və ya dini bayramların tarixlərini də göstərir. Zodiak simvollarından istifadə edərək həmin dövrün bürclərini işarələyir.

Təqvim diski, Praqanın keçmişdən günümüzə qədərki mədəni və dini təqvim ənənələrinə işıq tutur. Zodiak sistemi, qədim zamanlardan bəri astronomiyanın insanlar tərəfindən dərk edilməsində geniş istifadə olunan bir simvol dizgesi olduğu üçün, saat üzərindəki təqvim də astroloji detallara diqqət çəkir.^【2】 

^{Praqa Astronomik Saatının təqvimi (Fotoqraf: PublicDomainPictures,} pixabay.com⁾