Trabzon kazaziyesi, çok ince çekilmiş altın veya gümüş tellerin ibrişim (ipek) ya da naylon iplik üzerine sarılması ve çeşitli geleneksel örgü teknikleriyle süs eşyalarına dönüştürülmesiyle oluşturulan bir el sanatıdır. Bu üretim şekli, menşe adı olarak tescillenmiş bir coğrafi işaret olup 9 Kasım 2017 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescil edilmiştir. Başvuru 08 Kasım 2016 tarihinde gerçekleştirilmiş, tescil başvurusu ise “Trabzon Kuyumcular ve Saatçiler Esnaf Odası” tarafından yapılmıştır. Coğrafi sınırı Trabzon ili ile sınırlıdır.
Trabzon kazaziyesi; 0,08–0,18 mm kalınlığındaki (80–180 mikron) 24, 22, 18 veya 14 ayar altın ve 925 ayar gümüş tellerin çıkrık yardımıyla ibrişim ya da naylon iplik üzerine sarılması sonucu oluşan telin, farklı örgü teknikleri ile şekillendirilmesi esasına dayanır. Bu yöntemle elde edilen teller, saç teli kalınlığına getirilir. Sarım işlemi sıkı ve yay şeklinde olur. Telin kalınlığı, kaç kat ipliğe sarıldığına bağlı olarak değişir ve asgari 0,3 mm olur. Sarılmış tel, çeşitli takı ve süs eşyalarının yapımında kullanılır. Uygulama tamamen el işçiliğine dayanır ve kaynak işlemi kullanılmaz.
Trabzon kazaziyesi ürünlerinde, coğrafi işaretin baş harfleri olan “TK” damgası veya bu ibareyi taşıyan bir etiketin görünür şekilde yer alması zorunludur. “TK” damgası taşıyan ürünlerde etiket aranmaz. Etiketlerde üretici adı, kullanılan malzemenin cinsi ve ayarı ile ürünün Trabzon kazaziyesi tekniğiyle yapıldığına dair bilgi yer almalıdır.
Kazazlık sanatı Osmanlı İmparatorluğu döneminde Anadolu’nun farklı bölgelerinde varlık göstermiştir. Ancak Cumhuriyet sonrasında sadece Trabzon’da süreklilik kazanmıştır. 1461 yılında Trabzon’un Osmanlı topraklarına katılmasıyla birlikte Gümüşhane’den çıkarılan ham gümüşün Trabzon Limanı’ndan sevk edilmesi ve Trabzon’un ticari konumu, kuyumculuğun gelişiminde etkili olmuştur. Bu dönemde Trabzon’da şehzade olarak bulunan Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman’ın kuyumcu atölyelerinde çalıştığı bilinmektedir.
16. yüzyıla tarihlenen bazı ürünlerde kazazlık tekniklerine rastlanmaktadır. Evliya Çelebi’nin seyahatnâmelerinde Trabzon kuyumcularının ürettikleri süs eşyalarının Osmanlı Sarayı’na ulaştığı belirtilmiştir. 1600’lü yıllara ait bir mahkeme kaydında "Kazalar Çarşısı" olarak anılan kuyumculukla ilgili bir ticaret alanının bulunduğu ve mülkiyetinin Gülbahar Hatun Vakfına ait olduğu görülmektedir. 1750’li yıllarda vefat eden bir kazaz ustasının terekesinde kazaziye üretiminde kullanılan ipek ve ibrişim kayıtlara geçmiştir. 1869 yılında Fransız ressam Théophile-Louis Deyrolle'nin Trabzon’a ilişkin gravürlerinde kuyumcu esnafına yer verdiği, 1890’larda Şemseddin Sami’nin "Kamusü’l-Alam" adlı eserinde Trabzon’da kuyumculuğun iyi düzeyde olduğu bilgisi yer almaktadır.
Trabzon kazaziyesi üretimi tamamen el işçiliğine dayanır. Üretim süreci şu şekildedir:
Kazaziyede kullanılan başlıca araç ve malzemeler şunlardır:
Kazaziye sanatında kullanılan başlıca örgü teknikleri şunlardır:
Başlangıçta kolye, küpe, bileklik ve tespih püskülü gibi ürünlerle sınırlı olan kazaziye uygulamaları günümüzde ayakkabı, çanta, kemer, muskalık, bardak altlığı gibi eşyalara da uygulanmaktadır. Süslemelerde farklı örgü teknikleri birlikte ya da tekil olarak kullanılabilir. Örnek ürünler arasında kamçı püsküller, başlık püskülleri, şal püskülleri, kol ve gömlek düğmeleri yer almaktadır.
Kazaziye ürünlerinde “TK” harflerinden oluşan bir damga ya da “TK” etiketi bulunmalıdır. “TK” damgası ürünün üzerine doğrudan uygulanırsa ayrıca etiket gerekmez. Etiket kullanıldığında üretici adı, malzemenin cinsi ve ayarı ile ürünün Trabzon Kazaziyesi olduğu bilgisi yer almalıdır.
TK damgası teknik ölçülerle tanımlanmıştır.
Trabzon kazaziyesi ürünlerinin tescil koşullarına uygunluğunu denetlemekle görevli merci, Trabzon Kuyumcular ve Saatçiler Esnaf ve Sanatkârlar Odası koordinasyonunda oluşturulmuştur. Denetim sürecinde yer alan kurumlar şunlardır:
Denetim yılda en az bir kez düzenli olarak ve şikâyet hâlinde gerçekleştirilmektedir. Raporlar Türk Patent ve Marka Kurumuna iletilir. Denetim kapsamında:
Tanım ve Malzeme Özellikleri
Kullanım Biçimi
Tarihsel Arka Plan
Üretim Yöntemi
Araç ve Gereçler
Temel Örgü Teknikleri
Ürün Yelpazesi
İşaretleme ve Etiketleme
TK Damgası Teknik Özellikleri
Denetim Mekanizması
This article was created with the support of artificial intelligence.
