1556 Şensi Depremi

23 Ocak 1556 tarihinde Çin'in Shaanxi eyaletinde, yerel saatle gece yarısı sularında meydana gelen 8,0 - 8,3 büyüklüğündeki deprem, insanlık tarihinin kaydedilmiş en ölümcül sismik felaketidir. Ming Hanedanlığı döneminde gerçekleşen sarsıntı, Huaxian ilçesi merkezli olmak üzere Shaanxi, Shanxi, Henan ve Gansu eyaletlerini kapsayan yaklaşık 800 kilometrelik bir alanı yerle bir etmiştir.

Çin resmi yıllıklarına (annales) göre, deprem ve sonrasında gelişen ikincil felaketler nedeniyle yaklaşık 830.000 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu büyük can kaybı, Şensi depremini dünya tarihindeki en çok ölümle sonuçlanan depremi yapmaktadır.

Sismik ve Jeolojik Veriler

Modern sismolojik araştırmalar ve yüksek çözünürlüklü topografik analizler, depremin büyüklüğünü 8,0 ile 8,3 aralığında tahmin etmektedir.^【1】  Sarsıntı, Huashan dağlarının eteğindeki normal fay hattı boyunca yaklaşık 70 ila 90 kilometre uzunluğunda bir yüzey kırığı oluşturmuştur. Jeolojik incelemeler, bu kırılma sırasında yeryüzünde yer yer 8 ila 11 metreye varan dikey yer değiştirmelerin yaşandığını kanıtlamaktadır.

Bölge, Pasifik levhası ile Avrasya levhası arasındaki karmaşık tektonik hareketlerin etkisindeki Weihe Graben havzasında yer almaktadır. Bu havza, kıta içi normal faylanma mekanizmasının en yıkıcı örneklerinden birini sergilemiştir.

Yıkımın Boyutları ve Fiziksel Etkiler

Depremin etkisiyle bölgenin coğrafi yapısı kalıcı olarak değişmiştir. Tarihi kayıtlarda dağların yer değiştirdiği, nehirlerin yataklarından çıktığı ve yolların tamamen yok olduğu belirtilmektedir. Bazı bölgelerde zemin sıvılaşması nedeniyle yer altından siyah su, kum ve çamur fışkırmıştır.

Can kaybının bu denli yüksek olmasının temel sismik ve mimari nedenleri şunlardır:

• Loess Mağaraları (Yaodong): Bölge halkının büyük bir kısmı, "loess" adı verilen yumuşak ve gözenekli toprak tepelere oyulmuş mağara evlerde yaşamaktaydı. Sarsıntı sırasında bu tepelerin topluca çökmesi ve devasa heyelanlar, yüz binlerce insanın diri diri gömülmesine yol açmıştır.

• Sekonder Felaketler: Depremin kış ortasında gerçekleşmesi, sağ kurtulanların dondurucu soğuklar ve ardından gelen kıtlık nedeniyle hayatını kaybetmesine neden olmuştur.

Zemin Sıvılaşması ve Hidrojeolojik Değişimler

Şensi depremi, sadece yapısal yıkımla kalmamış, bölgenin hidrojeolojik yapısında devasa değişimlere neden olmuştur. Weihe Graben havzasındaki alüvyon zeminlerde şiddetli zemin sıvılaşması gözlemlenmiştir.

Yeraltı su seviyelerindeki ani değişimler sonucu bazı bölgelerde yeni su kaynakları ortaya çıkarken, asırlık kuyuların kuruduğu kaydedilmiştir. Nehir yataklarındaki değişimler ve heyelanların akarsu önlerini kapatması sonucu geçici barajlar oluşmuş, bu durum sarsıntıdan sonraki günlerde ani su taşkınlarına yol açmıştır.

Deprem Kaynaklı İkincil Afetler

Depremin ocak ayında, kışın en soğuk döneminde gerçekleşmesi, evsiz kalan insanların dondurucu soğuğa maruz kalmasına neden olmuştur. Bu doğal felaketten sonra; barınma imkanlarının yok olması, tarım alanlarının zarar görmesi ve lojistik hatların kesilmesiyle beraber sağ kurtulanların büyük bir kısmının da sonraki aylarda kıtlık ve salgın hastalıklar sebebiyle hayatını kaybetmelerine neden olmuştur.

Ming İmparatorluğu yönetimi, depremin boyutlarını "zamanın başlangıcından beri eşi benzeri görülmemiş bir olay" olarak tanımlamıştır.^【2】  İmparatorluk fermanıyla bölgeye gönderilen memurlar, hayatta kalanlara vergi muafiyeti ve gıda yardımı sağlamaya çalışmış; yaşanan olayı Wang Pan gibi yetkililer tarafından taş steller üzerine kazınarak gelecek nesiller için bir veri kaynağı haline getirilmiştir.

1556 Şensi Depremi Hakkında Resmi Bildiriler

İmparatorluk Fermanları ve Resmi Raporlama Süreci

Şensi depreminin ardından, Ming Hanedanlığı yönetim mekanizmasında büyük bir idari hareketlilik meydana gelmiştir. Sarsıntının hemen ardından, depremden etkilenen eyaletlerin (Shaanxi ve Shanxi) valileri ve müfettişleri, durumu rapor eden resmi "saray muhtıralarını" (memorials) Ming İmparatoru'na sunmuşlardır. Bu raporlarda, sarsıntının sadece binaları yıkmakla kalmadığı, dağların yer değiştirdiği ve nehir yataklarının değiştiği gibi olağanüstü jeolojik detaylar aktarılmıştır.^【3】 

İmparatorluk merkezi, gelen bu raporlar üzerine bir İmparatorluk Fermanı yayımlamıştır. Ferman gereğince, doğal afeti yerinde incelemek ve devletin varlığını göstermek adına bölgeye üst düzey resmi görevliler atanmıştır. Bu görevlilerin temel sorumlulukları arasında; doğa olaylarını yatıştırmak amacıyla tanrılara yönelik ritüellerin düzenlenmesi (dönemin resmi afet protokolü), hayatta kalanlara acil gıda yardımı ulaştırılması ve felaketzedelerin vergi borçlarının silinmesi yer almıştır. Bu idari kararlar, dönemin memuru Wang Pan tarafından kayıt altına alınmış ve halkın bilgilendirilmesi amacıyla taş steller (yazıtlar) üzerine kazınmıştır.

Afet Yönetimi ve Sosyo-Ekonomik Sonuçlar

Şensi depremi, yaklaşık 830.000 kişilik can kaybıyla Ming Hanedanlığı'nın sosyo-ekonomik dengelerini sarsmıştır. Bölgedeki yerleşim yerlerinin (loess mağaraları) topyekûn çökmesi, geleneksel devlet müdahalesinin sınırlarını zorlamış ve bölgenin yeniden imar edilmesi yıllar sürmüştür. Ancak bu büyük doğa olayı, Çin idari yapısında deprem öncesi ve sonrası doğa anomalilerinin (yeraltı gürültüleri, su seviyesi değişimleri) sistematik olarak kaydedilmesi geleneğini başlatmış; sismolojinin "perseptüel bilgi" aşamasından "fenomenolojik araştırma" aşamasına geçişini sağlamıştır. Böylece 1556 Şensi depremi, tarihsel kayıtlara sadece bir yıkım olarak değil, aynı zamanda devletin afetlere karşı kurumsal hafıza oluşturmaya başladığı bir kırılma noktası olarak geçmiştir.