1876 Doğu ve Batı Bulgaristan Vilayetleri Önerisi

1876 Doğu ve Batı Bulgaristan Vilayetleri Önerisi, İstanbul Konferansı (Tersane Konferansı)^【1】 sırasında Osmanlı Devleti’nin Rumeli topraklarında mevcut vilayet sınırlarının değiştirilerek Tırnova merkezli bir Doğu Vilayeti ile Sofya merkezli bir Batı Vilayeti kurulmasını öngören idari reform tasarısıdır. Bu öneri, 1876-1877 yıllarında Avrupa devletlerinin Osmanlı Rumelisi’ne ilişkin diplomatik müdahale ve ıslahat arayışları içinde şekillenmiş, ancak Osmanlı Hükümeti tarafından kabul edilmediği için hukuki bir düzenlemeye dönüşmemiştir. Önerinin tarihsel önemi, yalnızca iki yeni idari birim tasarlamasından değil, aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğü, merkezî idare yetkisi, yerel temsil, güvenlik ve milletlerarası denetim meselelerini aynı müzakere zemininde karşı karşıya getirmesinden kaynaklanmıştır.^【2】

Avrupa devletleri tarafından hazırlanan öneri, konferans belgelerinde “Bulgaristan” başlığı altında yer alan “Projet de Règlement Organique” yani “Dâhili Nizamname Projesi” içinde düzenlenmiştir. Tasarı, Osmanlı Devleti’nin mevcut idari taksimatında yer alan Tuna, Edirne, Selanik ve Manastır vilayetlerinin bazı sancak ve kazalarını kapsayacak biçimde iki yeni vilayetin kurulmasını öngörüyordu. Bu düzenleme, mevcut vilayetlerin tamamen ortadan kaldırılmasından ziyade, belirli sancak ve kazaların yeniden gruplanması yoluyla yeni bir idari bölünme meydana getirilmesidir.

Tasarıya göre Doğu Vilayeti’nin merkezi Tırnova olacaktı. Bu vilayetin Rusçuk, Tırnova, Tulça, Varna, İslimiye ve Kırkkilise, Cisr-i Mustafa Paşa ile Kızılağaç kazalarının dâhil edildiği Filibe (Sultanyeri ve Ahiçelebi hariç) sancaklarını kapsaması öneriliyordu. Batı Vilayeti’nin merkezi ise Sofya olarak belirlenmişti. Bu vilayetin Sofya, Vidin, Niş ve Üsküp sancaklarını, güneyindeki iki kaza hariç Manastır sancağını, Serez sancağının kuzeydeki üç kazasını ve Usturumca, Tikveş, Veleş ile Kesriye kazalarını kapsaması düşünülmüştü. Böylece öneri, yalnız Tuna Vilayeti ve yeni kurulan Sofya Vilayeti ile sınırlı kalmayan; Edirne, Selanik ve Manastır vilayetlerinden de parçalar içeren geniş bir idari yeniden düzenleme mahiyetindedir.^【3】 Düzenlemede iki vilayetin kapsadığı alan hemen hemen Bulgar Eksarhlığı sınırları ile örtüşmüştür.

^{1876 İstanbul Konferansı'nda Önerilen Doğu ve Batı Bulgaristan Özerk Vilayetlerini Gösteren Harita (Çizim: Mehmet Salih Çoban)}

Öneri, iki vilayetin yalnız sınırlarını değil, yönetim usulünü de belirlemekteydi. Buna göre en küçük idari birim, nüfusu en az beş bin ve en çok on bin kişi arasında değişen nahiye olacaktı. Mevcut idari taksimata mümkün olduğunca bağlı kalınmakla birlikte, Hristiyan ve Müslüman nüfusun ayrı nahiyelerde toplanması esası öngörülüyordu. Nahiye müdürünün nahiye meclisi tarafından ve meclis üyeleri arasından dört yıllığına seçilmesi; nahiye meclislerinin ise din farkı gözetilmeksizin her bucaktan seçilecek vekillerden oluşması planlanıyordu. On binden fazla nüfusa sahip şehir ve kasabalar için de nahiyelere benzer idari encümenler düşünülmüştü.

Sancak yönetimi kaymakamlara bırakılacak, kaymakamların sancağın nüfus yapısına göre Hristiyan veya Müslüman olması ve valinin tavsiyesiyle Babıali tarafından dört yıllığına tayin edilmesi öngörülecekti. Her vilayetin başında, Osmanlı Hükümeti tarafından beş yıllığına seçilecek ve tayini Avrupa devletlerince onaylanacak bir genel vali bulunacaktı. Genel valinin Osmanlı tebaasından ya da yabancı uyruklu bir Hristiyan olabilmesi önerilmişti. Ayrıca vilayet meclisinin, nahiye meclisleri tarafından ve Babıali’nin doğrudan müdahalesi olmaksızın seçilmesi tasarlanmıştı. Bu hükümler, önerinin yalnız idari sınırları değil, yetki dağılımını, temsil usulünü ve merkez-taşra ilişkisini de yeniden tanımlamaya yöneldiğini göstermektedir.^【4】

Projenin önemli unsurlarından biri, reformların uygulanmasını izleyecek bir milletlerarası komisyon kurulmasıydı. Bu komisyonun, nizamnamelerin uygulanmasını, idari ve hukuki kurumların işleyişini ve seçimleri denetlemesi; ayrıca vilayet, sancak ve nahiye sınırlarının belirlenmesinde rol alması öngörülüyordu. Komisyonun demografik veriler derlemesi, mahallinde sınır çizgilerini tespit etmesi, gerekirse sınır bölgelerindeki kazalara nahiye eklemesi veya çıkarması da tasarı içinde yer alıyordu. Öneride ayrıca mahkemelerde ve idari işlerde Bulgarcanın Türkçe ile eşit statüde kullanılması, dinî hürriyetin teminat altına alınması, Osmanlı düzenli birliklerinin yalnızca kalelerde ve başlıca şehirlerde bulundurulması, yeni vilayetlerde milis kuvveti ve jandarma teşkil edilmesi gibi hükümler bulunuyordu. Bu yönüyle tasarı, yerel idare düzenlemesi ile güvenlik alanını birlikte ele alıyordu.^【5】

Osmanlı Hükümeti, öneriyi kabul etmemiş ve itirazlarını özellikle devletin toprak bütünlüğü ile bağımsızlığı ilkeleri üzerinden temellendirmiştir. Safvet Paşa’nın konferans görüşmelerindeki açıklamalarına göre Babıali, yerel idarelerde ıslahat yapılması düşüncesine bütünüyle karşı değildi; ancak önerinin mevcut idari yapıyı altüst edecek, yabancı denetimini kurumsallaştıracak ve Osmanlı egemenliğini sınırlayacak nitelikte olduğunu düşünmekteydi. Osmanlı tarafının itiraz ettiği başlıca hususlar arasında milletlerarası komisyon kurulması, yabancı unsurlardan oluşacak jandarma düzeni, Osmanlı askeri birliklerinin yalnızca kalelerde konuşlandırılması, vali ve diğer idarecilerin tayin usulü, teklif edilen idari taksimat, hukuki ve iktisadi düzenlemeler ile Çerkez nüfusun Anadolu’ya nakli yer almıştır.^【6】

Osmanlı temsilcileri, iki yeni vilayet kurulmasına ilişkin idari taksimatın da kabul edilemeyeceğini belirtmiştir. Edhem Paşa, mevcut vilayet sınırlarının zaman ve tecrübenin ürünü olduğunu, yeni düzenlemenin bölge sakinlerince de kabul edilmeyebileceğini ifade etmiştir. Lord Salisbury’nin önerilen taksimatla “inançları ve ırkları” mümkün olduğu ölçüde ayırmayı amaçladıklarını söylemesi üzerine Osmanlı tarafı, milletleri ayırma prensibine dayanan bir idari düzenlemeyi benimseyemeyeceğini dile getirmiştir.^【7】

Osmanlı temsilcileri, öneri metninde iki yeni vilayetin “Bulgaristan” başlığı altında sunulmasına da itiraz etmiştir. Safvet Paşa’ya göre, henüz idari bakımdan mevcut olmayan ve Osmanlı Devleti’nin resmî taksimatında bu adla yer almayan bir bölgenin “Bulgaristan” şeklinde adlandırılması kabul edilebilir değildi. Avrupa devletleri temsilcileri ise bu başlığın, ilgili eki diğer taslaklardan ayırmak amacıyla kullanıldığını belirtmiştir.^【8】

Konferansın ilerleyen oturumlarında Avrupa sefirleri ilk önerilerini hafifleten yeni bir metin hazırlamış; bu son metinde iki yeni Bulgaristan vilayetinin kurulması tavsiyesi doğrudan yer almamıştır. Buna rağmen vali tayini ve milletlerarası komisyon kurulması konularındaki ısrar devam etmiştir. Osmanlı tarafı, özellikle Rumeli vilayetlerinin idaresi ve denetimi konusunda dış müdahaleyi kabul edemeyeceğini bildirmiştir. 20 Ocak 1877’deki son oturumda Osmanlı temsilcileri, olağanüstü Şûra’nın değerlendirmesi doğrultusunda, önerilerin Osmanlı Devleti’nin bağımsızlığıyla bağdaşmadığı kanaatini iletmiştir. Bu gelişmeler sonucunda İstanbul Konferansı herhangi bir bağlayıcı karar, imzalanmış akit veya tasdik edilmiş düzenleme olmaksızın sona ermiştir.^【9】

Bu nedenle 1876 Doğu ve Batı Bulgaristan Vilayetleri Önerisi, hukuken yürürlüğe girmiş bir vilayet düzenlemesi değil, İstanbul Konferansı çerçevesinde Osmanlı Devleti’ne sunulmuş ve reddedilmiş bir reform projesidir. Konferans metinlerinde kullanılan “Projet” ifadesi de bunun bir karar değil, proje, tasarı veya öneri olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Öneri, daha sonra Bulgar meselesi ve Balkanlarda idari sınırların oluşumu tartışmalarında hatırlanmış; ancak 1876 İstanbul Konferansı’nda kabul edilmiş kalıcı bir uluslararası karar niteliği kazanmamıştır.^【10】