23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, son Osmanlı Mebusan Meclisi’nin ardından milli iradenin yeni merkezi olarak 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) kuruluşunu esas alan ulusal bir bayramdır.

^{Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışında Dua Edilirken} (TBMM)

Meclisin açılış günü olan 23 Nisan, ilk yıldönümü olan 1921’de Saruhan Milletvekili Refik Şevket (İnce) ve İçel Milletvekili Şevki (Göklevent)’in, meclise sundukları teklifler sonucunda milli bayram olarak kabul edilmiştir.^【1】 2 Mayıs 1921’de yürürlüğe giren kanunda^【2】  “Milli Bayram” adıyla ifade edilen gün toplumsal alanda “Hâkimiyet-i Milliye Bayramı”, “İstiklâl Günü”, “Meclis Bayramı” gibi isimlerle  kutlanmaya başlanmıştır.^【3】 27 Mayıs 1935 tarihinde çıkarılan Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun ile 23 Nisan’da kutlanan Milli Bayramının adı, "Ulusal Egemenlik Bayramı" olarak değiştirilmiştir.^【4】 

1921 yılından itibaren Milli Bayram olarak kutlanan 23 Nisan’ın çocuklar ile ilgili olan kısmı o dönem Himaye-i Etfal Cemiyeti (HEC) adıyla bilinen Çocuk Esirgeme Kurumu’nun faaliyetleri ile başlamıştır.^【5】 1924’te Cemiyet, 23 Nisan’da halkın göğsüne taktığı rozet karşılığında para toplama iznini kullanmış ve gelir elde etmiş dönemin gazetelerinde 23 Nisan “rozet bayramı” diye anılmıştır.^【6】 Cemiyet 1925 yılında 23 Nisan’ı “Himaye-i Etfal Günü” olarak ilan etmiştir. Böylece ilk defa iki farklı bayram olan Milli Bayram ile Cemiyet’in ilan ettiği Çocuk Günü 23 Nisan’da kutlanmıştır. Daha önceleri Çocuk Günü olarak kutlanan 23 Nisan 1927 yılında ise ilk defa Çocuk Bayramı adıyla kutlanmıştır.^【7】 Kutlamaların 1929 yılında ise Çocuk Haftası etkinlikleri olarak ifade edilmiştir. 

Yıllar içimde geleneksel bir hale gelen 23 Nisan Çocuk Bayramı Kutlamaları 1981 yılında Ulusal Egemenlik Bayramı ile birleştirilmiş ve bayramın adı “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” olmuştur.^【8】 1985’de TBMM ile TRT’nin işbirliğiyle 23 Nisan şenlikleri “Dünya Barışı”nı simgeler nitelik almış, böylece uzun tarihi gelişim süreciyle 23 Nisan, Türk çocuklarının dünya çocuklarına armağan ettiği bir bayram haline gelmiştir.^【9】

Düşman işgali altındaki Anadolu ve Rumeli topraklarında Kurtuluş Savaşı ve Milli Mücadele dönemini başlatacak olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 23 Nisan 1920’de ilan edilmesi Türk demokrasi tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini oluşturmaktadır. Bu süreçte yaşanan gelişmelerin ardından 23 Nisan tarihi Ulusal Egemenlik Bayramı olarak ilan edilmiştir.  

Osmanlı İmparatorluğu'nun 1. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmasının ardından, Mondros Mütarekesi imzalanmıştı. Mütareke şartları; Osmanlı devleti savunma sistemi neredeyse tasfiye ediyor, bütün demiryolları ve limanlar İtilâf kuvvetlerine açıyor ve gerekli görüldüğü takdirde Osmanlı topraklarını işgal edileceğini öngörüyordu.^【10】 

İşgale karşı Millî Mücadele süreci Karadeniz’deki asayiş/güvenlik problemleri ve Mondros Mütarekesi’nin eksiksiz uygulanması için Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a 9. Ordu müfettişi olarak görevlendirilmesi ile başladı.^【11】 Mustafa Kemal Paşa’nın da katılımıyla düzenlenen Amasya Tamimi (22 Haziran 1919), Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919) ve Sivas Kongrelerinde (4-11 Eylül) alınan kararlar, ülkedeki ulusal bilinci arttırmış ve milli mücadele döneminin temellerinin atılmasını sağlamıştır.  

1919 sonbaharında yapılan seçimlerden sonra ise Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de, 168 üyesinden 162'sinin katılımıyla toplanmış Mustafa Kemal Paşa’da, Meclisin Erzurum mebusu seçilmiş ancak Ankara'da kalmayı tercih etmiştir.^【12】 Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti yanlısı milletvekillerinin çoğunlukta olduğu bu Meclis, 28 Ocak 1920'de yaptığı oturumda Osmanlı topraklarının bölünmez olduğunu ortaya koyan Misakımilli'yi kabul etmiştir.^【13】 İtilaf devletlerin barış tekliflerine karşı Osmanlı Parlamentosu’nun cevabı olarak ilân edilen Mîsâk-ı Millî tepkiyle karşılanmıştır. İtilaf devletleri, 16 Mart’ta İstanbul’u işgal etmiş meclisi basarak ileri gelen mebusları ve aydınları tutuklayıp Malta’ya sürmüşlerdir.^【14】

Mebusan Meclisi de 18 Mart'ta son kez toplanarak, Meclisin süresiz olarak tatil edilmesini kararlaştırdı. 

17 Mart’ta Erzurum Kongresi'nde kurulan ve Sivas Kongresi'nde tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilen Heyet-i Temsiliye adına Mustafa Kemal Paşa, bir bildiri yayımlayarak meclisin Ankara’da toplanacağını duyurmuş; 19 Mart’ta yayınlanan bir diğer genelge ile de seçimlerin hangi ilkeler çerçevesinde yapılacağı bildirilmiştir.^【15】 

^{16 Nisan 1920'de Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi halkı milli direnişi desteklemeye çağıran bir fetva yayınladı (}İnönü Vakfı)

Büyük Millet Meclis seçimleri bütün halk kesimlerini temsil eden demokratik bir yapı ortaya çıkarmıştır. Meclise katılan üyelerin % 34,2’si sivil bürokratlardan, % 24’ü serbest meslek sahiplerinden, % 13,2’si askerlerden, % 12,7’si yerel yöneticilerden, % 8,6’sı din âlimlerinden, % 4’ü doktor ve eczacılardan, % 1,2’si aşiret reislerinden ve % 1’i teknik elemanlardan oluşmuştur.^【16】

Her seçim çevresinden beş milletvekilinin seçilmesi kararlaştırıldığı halde işgal altındaki yerlerin sadece belirli yörelerinde seçim yapılabilmiştir.  

Mustafa Kemal Paşa’nın Büyük Millet Meclisi’nin açılışından iki gün önce, 21 Nisan 1921’de Anadolu’daki bütün askerî ve mülkî makamlara bir genelde göndermiştir. Genelgede Meclis’in 23 Nisan Cuma günü açılacağını, illerde neler yapılması gerektiğini ve TBMM’nin nasıl açılacağını detaylı bir şekilde anlatmıştır. 

21 Nisan 1920 tarihli bu genelgenin Latin harfleriyle metni ve günümüz Türkçesi ile sadeleştirilmiş hali şu şekildedir:^【17】

1- Allah'ın cömert ihsanı ile Nisan'ın yirmi üçüncü Cuma günü, Cuma namazından sonra Ankara'da Büyük Millet Meclisi açılacaktır. 

2- Vatanın istiklali, yüce hilafet ve Saltanatın kurtarılması gibi en mühim ve hayatî görevleri ifa edecek olan Büyük Millet Meclisi'nin açılış gününü Cuma’ya tesadüf ettirmekle o günün mübarek olmasından istifade için açılıştan önce bütün Milletvekilleriyle Hacı Bayram-ı Veli Cami-i Şerifinde Cuma namazı kılınacak, Kur'an'ın nurlarından ve salavat-ı şeriflerden feyz alınacaktır. Namazdan sonra sakal-ı şerif ve Sancak-ı Şerif taşınarak Meclis'e gidilecektir. İçeriye girmeden önce bir dua okunacak ve kurbanlar kesilecektir. Tören sırasında camiden meclise kadar Kolordu Komutanlığı tarafından askeri birliklere özel tertibat aldırılacaktır.

3- O günün kutsiyetini sonsuza kadar ulaştırmak maksadıyla bugünden itibaren bütün vilayet merkezinde Vali Efendi hazretleri’nin düzenlemesiyle hatimler indirilecek, Buhari-i Şerifler okutulacak, hatmin geri kalan kısmı Cuma namazından sonra Meclis’in önünde tamamlanacaktır.  

4- Kutsal ve yaralı vatanımızın her köşesinde aynı şekilde Buharî- Şerif (Altı kabul edilmiş hadis kitabından biri) okunacak ve hatimler indirilecektir. Cuma günü, namazdan önce minarelerden salavatlar okunacaktır. Cuma hutbesinde yüce padişahımız efendimizin yüce ismi zikredilirken başta Padişahımız, onun ülkesi ve vatandaşlarının bir an önce kurtulaşa ve saadete ermeleri için dua edilecektir. Cuma namazından sonra hatimler tamamlanacak, yüce hilafet ve saltanat makamları ile vatanın her parçasının kurtarılması için yapılan milli faaliyetlerin, milletin her ferdi ve onların temsilcilerinin üzerlerine düşeni yapmalarının önemi, kutsallığı ve herkesin buna mecbur olduğu konularında vaazlar verilecektir. Ardından Halife ve padişahımızın, din ve devletimizin, vatan ve milletimizin kurtuluşu,istiklali ve mutluluğu için dua edilecektir. Bu dinî ve millî merasimler yerine getirilip Camilerden çıkıldıktan sonra ahali Valilik makamlarına giderek Meclis'in açılışı dolayısıyla tebriklerini sunacaktır. Yine Cuma namazından önce, her yerde, usulüne uygun şekilde Mevlid-i Şerifler okunacaktır. 

5- Bu tebliğin derhal yayımlanması ve bir genelge olarak her tarafa ulaştırılması için her vasıtaya başvurulacak ve seri bir şekilde en ücra köylere, en küçük askeri birliklere ve ülkedeki tüm kurum ve kuruluşlara ulaştırılması sağlanacaktır. Ayrıca bu genelge, büyük afişler halinde her tarafa asılacak, mümkün olan her yerde basılıp çoğaltılacak, ücretsiz olarak herkese bedava olarak dağıtılacaktır. 

6- Allah'tan bizi tam başarıya ulaştırması için dua ediyoruz. 

Temsilciler Heyeti Adına Mustafa Kemal

^{23 Nisan’da Meclisin Açılışı İçin Toplanan Halk} (TBMM)

23 Nisan 1920'de Meclis etrafında binlerce kişi büyük bir kalabalık halinde Meclis' in açılışını beklemişlerdir. Hacı bayram Camiinde cuma namazı kılınıp, kurbanlar kesildikten sonra ilk Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ankara’da daha önceden İttihat ve Terakki Kulübü olarak inşa edilen binada açılmıştır.^【18】 

Açılış günü Meclis, İstanbul’dan gelebilenler mebuslar ve 19 Mart tarihli genelgeyle olağanüstü yetkilerle seçilmiş olanlarla birlikte 115 kadar mebusla toplanmıştır. Meclisin ilk açılış konuşmasını ise Meclis Başkalığı'na seçilen en yaşlı üye Sinop Mebusu Şerif Bey gerçekleştirmiştir. 24 Nisan tarihinde ise Mustafa Kemal Paşa döneme dair olayları ve siyasi değerlendirmelerini içeren uzun konuşmasını yapmıştır. Bu konuşmadan sonra yapılan seçimde 110 oy alarak Büyük Millet Meclisi Başkanı seçilmiştir.^【19】 

Kurtuluş Savaşı, Gazi Mustafa Kemal'in başarılı yönetimi ve 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde alınan kararlarla gerçekleştirilmiştir. Bu kararlar arasında 20 Ocak 1921'de ilk anayasanın kabulü, 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı'nın kabulü, 1 Kasım 1922'de Saltanatın kaldırılması da vardır. Öte yandan 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması, 13 Ekim 1923'te Ankara'nın Türkiye Cumhuriyeti'nin başkenti oluşu, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanı ile Gazi Mustafa Kemal'in Türk devletinin Cumhurbaşkanı seçilmesi yine bu Mecliste onaylanarak kabul edilmiştir.

23 Nisan 1921’de Saruhan Milletvekili Refik Şevket (İnce) Meclis’in açıldığı gün olan 23 Nisan’ın bir milli bayram olarak kutlanmasını gündeme getirir. İçel Milletvekili Şevki (Göklevent) de benzer bir teklifte bulunur. Görüşmeler sonucunda 23 Nisan tarihinin bayram olması için kanun teklifi verilmiş ve aynı gün bayram olarak kabul edilmiştir.^【20】

Mecliste geçen tek maddelik bir kanuna göre:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk yevm-i küşadı [açılış günü] olan 23 Nisan günü Milli Bayramdır.”

23 Nisan tarihinin bayram olarak kabul edildiği haberinin duyulması ile Ankara’da halk tezahürat yapmış ancak “Milli Bayram” için asıl kutlama 1922’de yapılmıştır. 

1922 yılında gerçekleştirilen etkinliklerde Ankara’da resmî ve özel kurumlar tatil edilmiş Ankara halkı törenleri izlemek üzere meclise gitmiştir. Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa, mecliste kutlamaları kabul etmiş, sonra geçit resmi sırasında balkona çıkarak askerleri ve öğrencileri selamlamıştır.^【21】 

Milli Bayram olarak kutlanmaya başlanan 23 Nisan gününün ilk defa çocuklarla anılmaya başlanması, Himaye-i Etfal Cemiyetinin Milli Bayramı dolayısıyla ihtiyaç sahibi çocuklara yardım toplama faaliyetlerine girişmesi ile başlamıştır.^【22】 6 Mart 1917’de İstanbul’da kurulan Himaye-i Etfal Cemiyeti özellikle savaş mağduru çocuklara destek sağlamak amacıyla kurulmuştur. 30 Haziran 1921’de ise Ankara merkezli olarak yeniden kurulan Cemiyet Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa’nın da desteğini alarak Fuat Umay başkanlığında faaliyetlerine başlamıştır.^【23】  

^{23 Nisan 1929 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi (}Gaste Arşivi⁾

İlk olarak kendisine gelir sağlamak üzere, 1922 yılı başında Cemiyeti pulu bastırma hakkı da elde etmiştir. Cemiyet, 1924 yılı 23 Nisan etkinliklerinde ise halkın göğsüne taktığı rozet karşılığında para toplama iznini kullanmış ve bu şekilde gelir elde etmiştir. 23 Nisan 1924 günlü Hakimiyet-i Milliye Gazetesi de “Bugün Yavruların Rozet Bayramıdır” ibaresi ile halkı Cemiyete bağış yapmaya teşvik etmiştir.^【24】

1924 kutlamalarında Mustafa Kemal Paşa’nın eşi Latife Hanım’ın Cemiyetin temsilcisi olması ve Mustafa Kemal Paşa’nın Cemiyeti açıkça desteklemesi 1925 yılındaki 23 Nisan kutlamalarında cemiyeti ön plana çıkarmıştır. Dönemin gazetelerinde çıkan haber ve yorumlar da 23 Nisan’ın Milli Hâkimiyet Bayramı olmasının yanı sıra “Himaye-i Etfal Günü” olduğu belirtilmiştir.^【25】  

1927 yılından önce 23 Nisan; “Çocuk Günü”, “Çocuk Bayramı” gibi kavramlarla anılsa da “Çocuk Bayramı” adıyla resmen ilk defa bu yıl kutlanmıştır. 22 Nisan 1927 tarihinde, yayınlanan gazetelerde, Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin bir beyannamesi ve 23 Nisan’ın Çocuk Bayramı olduğu ilan edilmiştir.^【26】 

Geniş kapsamlı bir şekilde yapılan çocuk bayramı etkinlerine Mustafa Kemal Paşa’da otomobillerinden birini törenlerde çocuklara tahsis etmiş ve Cumhurbaşkanlığı bandosunun çocuk sarayında, çocuk bayramı için görev yapmasını sağlamıştır. 

Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin çalışmaları ile kutlanan “Çocuk Bayramı” hükümetin de desteği ile 1929’da “Çocuk Haftası” adıyla yedi güne çıkarılmıştır. Bu çerçevede 1925 yılından itibaren 23 Nisanı çocuk günü olarak kutlayan ve yardım toplayan Himaye-i Etfal Cemiyetinin bir haftaya çıkarılan 23 Nisan kutlamalarını tek başına yapamayacağı düşünüldüğünden dolayı 1929 yılı kutlamalarının genel organizasyonu Türk Ocaklarına verilmiştir. Kutlamalar sırasında tören alayı tertip edilmiş öğleden sonra Ankara Palas’ta bir çocuk balosu verilmiş ve Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa, TBMM Başkanı Kazım Paşa, Başbakan İsmet Paşa ve Bakanlar Kurulu da baloya katılmışlardır.^【27】 

^{Atatürk, Ankara Palas’ta 23 Nisan çocuk balosunda}  (Flickr)

Aynı yıl kısmen başlayan bir uygulama 1930’dan itibaren gelenekselleşti. Buna göre çocuklar bir haftalığına illerdeki resmî ve özel makamların, kurumların idaresine geçmişlerdir Bu dönemlerde büyük şehirlerin yanı sıra Anadolu’da Samsun, Sivas, Mersin, Adapazarı, Bursa, Edirne ve Kütahya gibi illerde Çocuk Bayramı dolayısıyla değişik faaliyetler ve eğlenceler tertip edilmeye başlanmıştır.  

Cumhuriyet’in 10. yılında denk düşen 1933 yılı 23 Nisan’ı öncekilere oranla daha görkemli kutlanmış bayram stadyuma taşınmıştır. Çocukların hep birlikte yaptıkları jimnastik hareketlerinden önce, dönemin Milli Eğitim Bakanı Reşid Galip’in yazdığı “And” okunmuştur.^【28】  

1935 tarihli “Ulusal Bayramlar ve Genel Tatiller Hakkında Kanun”da 23 Nisan’da kutlanan Milli Bayramın adı “Ulusal Egemenlik Bayramı” olarak değiştirilmiş çocuklara dair doğrudan bir ifade yer almamıştır​. Ancak günümüzde Himaye-i Etfal Cemiyeti ve basın yoluyla 23 Nisan “Çocuk Bayramı” olarak da anılmaya devam etmiştir.

1981 yılında ise 12 Eylül 1980 sonrasında yönetime geçen, Milli Güvenlik Konseyi “Ulusal Egemenlik Bayramını, Çocuk Bayramı ile birleştirme kararı almıştır.  Çıkarılan 2429 sayılı kanun ile 23 Nisan, yasal olarak “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” olarak tanımlanmıştır.^【29】

Toplumsal olarak 23 Nisan 1921’de Milli Bayram olarak kutlanmaya başlanan Bayramı, Atatürk’ün çocuklara armağan ettiği yönünde yaygın bir kanaat olsa da bu bilgiyi destekleyecek somut bir belge bulunmamaktadır.  23 Nisan’ı Atatürk’ün çocuklara armağan ettiği şeklindeki bilginin daha yoğun olarak 1980’li yıllardan sonra kamuoyuna girdiği tahmin edilmektedir.^【30】

Bununla birlikte Himaye-i Etfal Cemiyeti başkanı Fuat Umay’ın, 1925 yılındaki bir toplantıda çocuk günü ilan edilmesini önerdiği ve Cemiyetin de bunu resmî gün olarak kabul ettiği bilinmektedir.^【31】 Dolayısıyla, Fuat Umay’ın,  23 Nisan’ı çocuklara bir gün/bayram olmasında en önemli kişinin olduğu ifade edilmektedir.^【32】 

Ancak 23 Nisan tarihinin 1927 yılında ilk kez “Çocuk Bayramı” olarak kutlanmasında Atatürk’ün himayesi ve desteği önemli olmuştur. 1927 yılında düzenlenen ilk kapsamlı çocuk bayramı kutlamaları, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa’nın himayesinde, TBMM Başkanı Kazım Özalp ve Himaye-i Etfal Cemiyeti Reisi Dr. Mehmet Fuat Umay’ın öncülüğünde gerçekleştirilmiştir. Atatürk’ün yine 1929 yılında Ankara Palas’ta yapılan Çocuk Balosuna katılması da Cemiyete ve çocuklara verdiği desteği açıkça göstermektedir.

Günümüzde Türkiye'nin en önemli millî bayramlarından biri olan 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, hem devlet nezdinde resmî törenlerle hem de toplumsal düzeyde geniş kapsamlı çocuk şenlikleriyle kutlanmaktadır.

Günümüzdeki resmî törenler, başkent Ankara'da devlet erkânının katılımıyla gerçekleştirilen Anıtkabir ziyareti ile başlar. TBMM Genel Kurulu'nda günün anlam ve önemine binaen özel oturumlar düzenlenir. Resmî törenlerin bir parçası olarak, mülki idare amirleri (Cumhurbaşkanı, bakanlar, valiler ve belediye başkanları) makam koltuklarını sembolik olarak ilköğretim öğrencilerine devrederler. Bu gelenek, millî egemenliğin gelecek nesillere devredilmesini simgeler.

^{23 Nisan Etkinliklerinden Bir Görüntü (Anadolu Ajansı)}

Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki tüm okul öncesi ve ilköğretim kurumlarında kutlamalar merkezi bir rol oynar. Modern kutlama pratiğinde şu unsurlar öne çıkar:

• Kültürel Performanslar: Okullarda öğrenciler tarafından hazırlanan halk oyunları, koro dinletileri, şiir dinletileri ve jimnastik gösterileri sergilenir.
• Stadyum ve Meydan Etkinlikleri: Büyük şehirlerde valilikler ve belediyeler tarafından organize edilen kutlamalar, şehir meydanlarında veya stadyumlarda kitlesel katılımlarla icra edilir.

Günümüzde kutlamalar yalnızca resmî törenlerle sınırlı kalmayıp, sivil toplum kuruluşları ve yerel yönetimlerin desteğiyle bir çocuk festivali kimliğine bürünmüştür:

• Belediye Etkinlikleri: Yerel yönetimler tarafından düzenlenen sokak şenlikleri, atölye çalışmaları (resim, seramik, robotik kodlama vb.), tiyatro gösterileri ve konserler gün boyu devam eder.
• Müze ve Sanat Etkinlikleri: Pek çok müze ve sanat galerisi, 23 Nisan'a özel ücretsiz giriş imkânı veya çocuklara yönelik interaktif sergiler sunar.

Bayramın uluslararası niteliği, dünya çocuklarının katılımıyla pekiştirilmektedir. Başta TRT tarafından organize edilen Uluslararası 23 Nisan Çocuk Şenliği olmak üzere, farklı ülkelerden gelen çocuk grupları kendi kültürel miraslarını sergileyerek dünya barışına vurgu yapan gösteriler gerçekleştirirler.