Ağabani Kumaşı

Ağabani (abani, ağbani, ağabanu, destâr-ı ağabânû), Farsça âbânî ( آبانى ) sözcüğünden türeyen, zemin dokusu çoğunlukla açık renk (beyaz veya kırık beyaz) olan, üzeri safran sarısı ya da turuncu tonlarındaki ipek ipliklerle dokunan veya kasnak işiyle bezenen geleneksel bir kumaş türüdür. Tarihsel süreçte tekstil ticaretinde önemli bir yere sahip olan bu dokuma; kaynaklarda genellikle zemini beyaz, üzerinde sarımtırak ipek nakışlar veya dallı motifler bulunan ince bez/kumaş şeklinde tanımlanmaktadır.^【1】

^{Ağabani Kumaşı ile Yapılmış Örtü (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Ağabani kumaşının menşei, tarihî belgelere göre Hindistan'a dayanmaktadır.^【2】Halil İnalcık’ın aktardığı East India Company kayıtlarında atchabannies (veya açabani) adıyla geçen ve Bengal’de üretilerek XIX. yüzyılda Türkiye’ye ithal edilen kumaşın ağabani olduğu değerlendirilmektedir.^【3】

XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Bengal, Bihar ve Orissa bölgelerinde atchabannies veya agabanee ismiyle üretilen bu dokuma; Amerika Birleşik Devletleri, Hindistan ve Avrupa’nın farklı coğrafyalarına ihraç edilmiştir. XVIII. yüzyıl sonu ile XIX. yüzyıl başlarında Çelebi Mehmet’in Fransa Sefaretnamesi'nde belirtildiği üzere, Hint ağabanileri Osmanlı diplomatik hediyeleri arasında yer alarak Fransa Kralı XV. Louis ve vezirlerine sunulmuştur.^【4】

Osmanlı arşivlerindeki ilk kayıtlara XVI. yüzyıl ortalarına ait terekelerde ve Bursa Şer’iyye Sicillerinde ("dülbent ağabani" / "ağabani tülbent") rastlanmaktadır. 1806 tarihli Osmanlı-İngiliz gümrük tarifesinde ve 1835 gümrük defterleri kayıtlarında "Nevzuhur ağabani-i Hind" (yeni ortaya çıkan Hint ağabanisi) adıyla geçen ürünlerin yüksek vergilerle ithal edilen pahalı bir tekstil grubu oluşturduğu görülmektedir.^【5】

^{Ağabani Örneği (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Hint menşeli kumaşların ithalatının yüksek maliyeti, Osmanlı coğrafyasında yerli taklitlerinin üretilmesini teşvik etmiştir. Bu doğrultuda Bursa’da üç farklı yöntemle taklit üretimi gerçekleştirilmiştir:

1. Kumaşın doğrudan yerli tezgâhlarda dokunması (Bursa ağabanisi)
2. Orijinal dokuma deseninin bezayağı örgülü beyaz pamuklu kumaş üzerine doğrudan işlenmesi.
3. Sarı ve beyaz ipliklerle dokunmuş ağabani üzerine zincir işi tekniğiyle işleme yapılması.

Bunlara ek olarak Yusuf İyilik Koleksiyonu'nda incelenen bir örnekte, yollu pamuklu kumaşın yolları arasında zincir işlemenin rulo baskı tekniğiyle uygulandığı da tespit edilmiştir.^【6】

Bursa’nın yanı sıra İstanbul, Denizli ve çevresi, Halep ile Bağdat, abani dokunan merkezler arasında yer almıştır. Bugün Ege Bölgesi’nde (özellikle Denizli ve çevresinde) görülen ağabani benzeri dokumaların, Bursa ağabanilerinden kaynaklandığı kabul edilmektedir. İpek dokumacılığında makine kullanımına 1910 yılında Bursa’da geçilmesine karşın, ağabani üretimi el tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle sürdürülmüştür.^【7】

Tarihî dönemlerde kumaş türleri, saray hanedanı ile halk arasındaki toplumsal statüyü görsel olarak belirleme işlevi taşımıştır. Ağır metalik iplikler ve yoğun süslemeler içeren saray kumaşlarına karşın ağabani; metalsiz ham maddeleri ve sade yapısıyla halk kumaşları sınıfında değerlendirilmiştir.^【8】

Ağabani kumaşı, belirli toplumsal zümreler tarafından ayırt edici bir simge (alamet-i fârika) olarak kullanılmıştır:

• Esnaf, Tüccar ve Ulema Tabakası: Hicri 1243 (M. 1827) tarihli Vakanüvis Lütfi Efendi vesikasına göre, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasının ardından ulema ve ağaların gösterişli kıyafetler ve pahalı Lahor şallarından menedilmesi üzerine; ağabani ve Ahmediye gibi daha sade örtüleri kullanmaları emredilmiştir. Esnaf ve tüccarlar da toplumsal statülerini göstermek amacıyla başlarına ağabani sarık sarmışlardır. Türkçede bu kullanım "ağbani sarık" ifadesiyle deyimleşerek günümüze ulaşmıştır.^【9】
• Kullanım Formları şunlardır:
• 1. Belirli ölçülerde dokunanlar: Sarık, kuşak, yastık yüzü (sedir yastığı), bohça, başörtüsü.
  2. Top/kumaş hâlinde dokunanlar: Yorgan yüzü, perde, bebek kundağı/bezi, erkek gömleği, kadın elbisesi (entari), kaftan ve hırka.

Ağabani dokumaları ham maddelerine ve kalitelerine göre üç ana sınıfa ayrılır:

• Âlâ (En iyi kalite): Çözgü, atkı ve desen ipliklerinin tamamında ipek kullanılır.
• Evsat (Orta kalite): Niteliği âlâ ile edna arasında yer alan orta derece dokumalardır.
• Edna (Düşük kalite): Çözgü ve desen ipliklerinde ipek, atkısında ise pamuk ipliği (bezayağı dokuma) tercih edilir.

Dokuma yapısı olarak çözgüsü ipek, atkısı pamuk olan bezayağı zemin esastır. Ağabaniler, dokuma aşamasında iki kişinin karşılıklı çekerek mekik atana yardım etmesi yöntemiyle de üretilmiştir.

^{Ağabani Kumaşı ile Yapılan Yastıklar (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Desenlendirme iki temel teknikle uygulanır:

1. Tezgâh Üstü Desenlendirme: İlave desen çözgülü yapı kullanılır. Zemin dokusu (örneğin krem ipek çözgü ve krem pamuk atkı ile) bezayağı örgüsüyle oluşturulurken, ilave çözgü iplikleri motif alanlarında kumaş yüzeyine çıkar; motif dışındaki kısımlarda ise arka yüzeyde atlamalar yapar.
2. Tezgâh Dışı Desenlendirme: Dokunmuş düz bezayağı kumaş üzerine kasnakta ipek iplikle "ağabani" veya "süzeni" (veya zincir işi) adı verilen işleme tekniklerinin tatbik edilmesiyle elde edilir.

Ağabani kumaşların temel karakteristik özelliği sadeliktir. Renk paletinde beyaz veya kırık beyaz zemin üzerine safran sarısı (şifalı bir bitki olan ve boyacılıkta altın sarısı renk veren safrandan elde edilen) iplik kullanımı hâkimdir. Bununla birlikte bazı örneklerin çözgü ve desen ipliklerinde mavi, pembe ve su yeşili tonlarına da rastlanmıştır.

1883 yılı Bursa Salnamesi’nde ağabaninin deseni "ufacık dallı ve yollu" olarak tanımlanmaktadır. Yazılı kaynaklarda ve örneklerde ağabani türleri; "palamudî", "koyu palamudî", "akça beyaz", "Antalya çeşidi", "Halep örneği", "Hind örneği", "ak banu" ve "Bursa abanisi" gibi adlarla sınıflandırılmıştır.^【10】

Sarık ve kaftanlarda desenler düz veya diyagonal yollar hâlinde yer alırken; yorgan, yastık ve bohça gibi ürünlerde bordürlü, merkezî ve köşelerde kapalı kompozisyonlar uygulanmıştır. Günümüzde ağabani dokumacılığı geleneksel üretim alanlarında durmuş olup, müze ve koleksiyonlardaki teknik analizler üzerinden yeniden üretilmesine yönelik araştırmalar yürütülmektedir.^【11】