Alabanda Antik Kenti

Alabanda, Antik Karia bölgesinde yer alan ve günümüz Türkiye’sinin Aydın ili, Çine ilçesi sınırlarında kalan antik bir yerleşim yeridir. Antik kent, Çine’ye bağlı Doğanyurt köyü sınırları içinde, bu köyün bir mahallesi olan Araphisar üzerinde konumlanmaktadır. Kent, Karadağ’ın uzantısı olan iki tepenin yamaçlarında, Çine Ovası’na doğru yayılmış bir alanı kapsamaktadır. Arkeolojik kalıntıları ve tarihi belgelerle tanınan kent, Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde önemli bir yerleşim yeri olmuştur.

Adı ve Kökeni

Alabanda ismi, Karia dilinde “ala” (at) ve “banda” (yarış) kelimelerinin birleşiminden türemiştir. Bizanslı tarihçi Stephanos, kente bu adın, Kral Kar’ın oğlu Alabandos’un bir at yarışını kazanması üzerine verildiğini belirtir. Romalı hatip ve yazar Çiçero ise, bu ismin Kar tanrısı Alabandos’tan geldiğini ifade eder. Kent, M.Ö. 3. yüzyıl sonlarına doğru Seleukos kralı tarafından Khrysor Antiokhia olarak adlandırılmış, Delphi’deki bir yazıtta III. Antiokhos’un isteğiyle Amphiktion Meclisi tarafından dokunulmazlık hakkı tanınmış, kentin Zeus Khrysaoeos ve Apollon İsotimos’a adandığı bildirilmiştir.

Tarihçe

Alabanda’dan Büyük İskender’in Anadolu seferi sırasında söz edilmezken, M.Ö. 3. yüzyıl sonrasında kente dair bilgiler tarihsel kayıtlarda yer almaya başlar. M.Ö. 190 yılında Makedonya Kralı V. Philippos’un Magnesia Savaşı öncesinde kenti tahrip ettiği bilinmektedir. Savaşın ardından, M.Ö. 188 tarihli Apameia Antlaşması ile kent, Rhodos’a bağlanan Karia bölgesi içinde yer almış ancak Rhodos burada sınırlı bir etki kurabilmiştir. Alabanda, M.Ö. 167 yılında Rhodos’a karşı Mylasa’nın yanında yer alarak bağımsızlık yönünde tavır sergilemiştir. Romalı tarihçi Livy, M.Ö. 170 yılında Alabandalıların Roma’ya elçiler göndererek altın taç ve hediyeler sunduklarını aktarır.

Kentte ilk sikkelerin basımı, Antiokheia Khrysaoreus ismiyle anıldığı M.Ö. 3. yüzyılda başlamıştır. Bu sikkeler üzerinde Pegasos (uçan at) figürü yer alır; bu figürün, kentin mitolojik kuruluş öyküsüyle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Roma'nın Anadolu üzerindeki egemenliğini pekiştirdiği M.Ö. 70 yılında Alabanda, Asya Eyaleti'nin 21. kenti olarak Roma sistemine dahil edilmiştir. M.Ö. 48 yılında ise Ephesos’un eyalet başkenti ilan edilmesiyle birlikte Alabanda bölgesel merkez konumuna gelmiş, Miletos, Piriene, Tralleis ve Nysa gibi kentler buraya bağlanmıştır.

M.Ö. I ve M.Ö. II. yüzyıllarda Roma ile iyi ilişkiler sürdüren kent, M.S. 22 yılında İmparator Tiberius tarafından yeniden dokunulmazlık hakkıyla ödüllendirilmiştir. Coğrafyacı Strabon, Alabanda halkının zenginliğinden ve lükse düşkünlüğünden söz eder; kentteki kızların arp çalmayı bildiklerini özellikle belirtir.

Bizans ve Sonrası

Alabanda, M.S. 4. yüzyılda Bizans İmparatorluğu topraklarına katılmış ve sonrasında Aphrodisias Metropolitliği’ne bağlı bir piskoposluk merkezi olmuştur. XI. yüzyılda Türk egemenliğine giren kent, Haçlı Seferleri sırasında el değiştirse de 1280 yılından itibaren Türklerin egemenliği altında kalmıştır.

Arkeolojik Bulgular ve Yapılar

Alabanda’da ilk arkeolojik kazılar 1905–1906 yıllarında Halil Ethem Bey tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar sırasında iki tapınağın temelleri açığa çıkarılmıştır. Kentin en belirgin yapılarından biri olan bouleuterion dışında, tiyatro, su kemeri ve nekropol alanı gibi çeşitli mimari kalıntılar günümüze ulaşmıştır. Özellikle doğu bölümde yoğun şekilde görülen lahitler, nekropolün bu bölgede konumlandığını göstermektedir. Antik kentte yürütülen bilimsel kazı çalışmaları, 1999 yılından itibaren Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Aydın Müze Müdürlüğü başkanlığında sürdürülmektedir.

Coğrafi Konum ve Ulaşım

Alabanda Antik Kenti, Çine Çayı’nın (antik adıyla Marsyas) yaklaşık 4 kilometre batısında, iki tepenin yamaçlarına kurulmuştur. Bugün asfalt yol ile ulaşılabilen kent, Alinda’ya uzanan bir güzergâh üzerinde yer alır. Antik yerleşimin ortasından geçen yol, bölgeye erişimi kolaylaştırmakta ve kentteki kalıntılara ulaşımı mümkün kılmaktadır.