Alanya Tersanesi

Alanya Tersanesi, Antalya’nın Alanya ilçesinde, kale ve liman dokusu içinde yer alan, Selçuklu dönemi denizcilik faaliyetleriyle ilişkili önemli bir tarihî yapıdır. Akdeniz’e açılan konumu, beş gözlü planı ve özgün mimari düzeniyle tersane, hem askerî hem de gemi yapım ve bakım işlevleri bakımından Osmanlı öncesi dönemin denizcilik altyapısını görünür kılan bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Selçukluların Akdeniz’de inşa ettiği ilk tersane olup, dünyada sağlam olarak ayakta kalmış tek Selçuklu tersanesi olduğu belirtilir.^【1】 

Konum ve Genel Özellikler

Alanya Tersanesi, Alanya Kalesi sur sisteminin denizle buluştuğu hatta, eski limana bakan kesimde konumlanmıştır. Yapıya, kuzeybatı yönündeki eski limandan girilen ve yuvarlak kemerli, dar bir giriş kapısıyla ulaşılır. Bu kapının yaklaşık dört metre üzerinde, I. Alaaddin Keykubat’ı “karanın ve iki denizin sultanı” olarak öven, beş satırlı kabartma kitabe yer alır; kitabede iki rozet arasında sultanın arması görülmektedir.

Giriş kapısının sağında çıkıntılı bir mekân halinde düzenlenmiş küçük mescit, solunda ise beş pencereli ve tersane memurları tarafından idari amaçla kullanılan yazıhane bulunmaktadır. Tersane, denizle doğrudan temas eden cephesi ve kaya dokuyu takip eden yerleşimiyle, savunma sisteminin bir parçası olarak liman, kule ve sur yapılarıyla bütünlüklü bir denizcilik ve askerî kompleksin içinde yer alır.

Tarihsel Bağlam

Tersane, Anadolu Selçuklu sultanı I. Alaaddin Keykubat tarafından 1228 yılında yaptırılmıştır. Aynı sultanın Karadeniz kıyısındaki Sinop Tersanesi’ni de inşa ettirmesi, kendisine “iki denizin sultanı” unvanının atfedilmesine yol açmış; Alanya Tersanesi bu unvanın Akdeniz’deki somut karşılıklarından biri olmuştur.^【2】 

Selçuklu döneminde Alanya, donanma faaliyetlerinin ve deniz ticaretinin merkezlerinden biri hâline gelmiş; tersane, bu çerçevede savaş gemilerinin yapımı, bakımı ve kışlık barınması için kalıcı bir tesis olarak planlanmıştır. Tersane, Akdeniz’de Selçuklu deniz gücünü destekleyen, mühendislik, depolama ve donanım hazırlığı gibi süreçlerin yürütüldüğü bir altyapı birimi niteliği taşır.

Mimari ve Yapısal Özellikler

Alanya Tersanesi, kıyıya paralel konumlanmış beş tonozlu gözden oluşan bir yapıdır. Tersane, yaklaşık 57 metre uzunluğunda ve 40 metre derinliğindedir. Her bir gözün genişliği yaklaşık 7,70 metredir; gözlerin uzunlukları ise 43 metre ile 32 metre arasında değişmektedir.

Duvarlar kesme taştan, kemer ve tonozlar ise tuğladan inşa edilmiştir. Tonozlardaki menfezler, iç mekâna gün ışığının girmesini ve içeride oluşan dumanın dışarıya çıkmasını sağlayan, işlevsel havalandırma ve aydınlatma elemanlarıdır. Gözlerin kara tarafında denizin tamamen içeri girmediği bölümlerde zemin kısmen çakıllı, kısmen ise doğal kaya yüzeyi şeklindedir. Üçüncü gözün kara tarafında bir tatlı su kuyusu yer almakta; bu da gemi yapım ve bakım süreçlerinin su ihtiyacının karşılanmasına yönelik önemli bir unsur oluşturmaktadır.

Yapı, gün ışığından azami ölçüde faydalanmak amacıyla farklı seviyelerde inşa edilmiş; kaya kırımının en azda tutulduğu bir yerleşim tercih edilmiştir. Tersaneye bitişik kayaya oyulmuş bir depo, tavandaki açıklıktan ışık almakta ve depo işlevini güçlendiren kapalı bir saklama alanı oluşturur.

Zülfikar Freskleri ve Süsleme Programı

Tersanenin süsleme programı içerisinde özellikle giriş kapısının sağında yer alan mescit mekanındaki Zülfikar freskleri dikkat çeker. Denizcilik ve Gemi Müzesi projesi kapsamında yapılan konservasyon ve onarım çalışmaları sırasında, bu mescidin iki duvarında karşılıklı Zülfikar tasvirli freskler ortaya çıkarılmıştır. Zülfikar motifi, mescidin iç mekânında duvar resimleri aracılığıyla vurgulanmakta; böylece tersane, Selçuklu dönemi denizcilik mirasının yanı sıra sembolik ve inanç temelli anlamlar taşıyan bir yapı olarak da öne çıkmaktadır.

Kullanım ve İşlev

Alanya Tersanesi, inşa edildiği dönem boyunca savaş ve ticaret gemilerinin yapımı, bakımı ve kışlık barınması için kullanılmıştır. Tersanenin yalnızca gemi yapım veya gemilerin kışlık konaklama yeri olmayıp; tamiratın, yelken ve gemi donanımlarının üretiminin yapıldığı demir işlikleri ile idari ve depo alanlarına sahip kalıcı bir tersane olduğu belirtilir. Kalıcı tersanelerin iki temel amaca hizmet ettiği; bunların büyük teknelerin kış döneminde yapımına olanak sağlamak ve kullanılmayan tekneleri barındırmak olduğu ifade edilir.

Alanya’nın coğrafi konumu, Akdeniz’de stratejik bir nokta oluşu ve surlarla çevrili bir liman alanı içinde tersane, kuleler ve savunma yapılarının birlikte planlanması, bu yapının askerî ve ticari açıdan korunaklı bir deniz üssü olarak tasarlandığını göstermektedir.^【3】  Böylece tersane, Selçuklu döneminde hem deniz ticaretini hem de donanma faaliyetlerini destekleyen bir merkez işlevi üstlenmiştir.

Günümüzdeki Durumu

Alanya Tersanesi günümüzde koruma altına alınmış bir kültür varlığı olarak restore edilmiş ve müze işleviyle kullanılmaya başlanmıştır. Alanya Belediyesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Alanya Müzesi’nin iş birliğiyle yürütülen çalışmalar sonucunda yapıda “Denizcilik ve Gemi Müzesi” projesi hayata geçirilmiştir.

Alanya Tersanesi Denizcilik ve Gemicilik Müzesi’nde, Ortaçağ dönemine ait vinç ve mancınık düzenekleri, koçbaşı benzeri kuşatma araçları, tekne yapımında kullanılan aletler ve Osmanlı döneminde taşımacılıkta kullanılan pazar kayığı gibi çeşitli öğelerin sergilendiği belirtilmektedir. Ayrıca Osmanlı döneminde kullanılan “çekevele” tipi bir teknenin üretim aşamalarını gösteren replikalar da müze kurgusunun parçası hâline getirilmiştir.

Bu düzenleme sayesinde Alanya Tersanesi, Selçuklu dönemi denizcilik mirasını, yapının özgün mimari dokusuyla birlikte ziyaretçiye sunan bir müze alanı olarak işlev görmekte; hem Alanya’nın tarihsel kimliğini hem de Akdeniz’deki denizcilik tarihini somutlaştıran bir kültür mekânına dönüşmektedir.