Altın Çilek (Physalis peruviana)

Altın çilek (Physalis peruviana L.), biyolojik sınıflandırmada Solanaceae (Patlıcangiller) familyasının Physalis cinsine ait, her daim yeşil kalabilen tropikal ve subtropikal bir bitki türüdür. Ana vatanı Güney Amerika'nın And Dağları bölgesi (Peru, Kolombiya ve Ekvador) olan bu bitki, tarihsel süreçte İnkalar döneminden itibaren yetiştirilmektedir. Dünya genelinde farklı isimlerle tanınan meyve; İngilizce konuşulan ülkelerde "goldenberry" veya "cape gooseberry", Kolombiya’da "uchuva", Mısır’da "harankash", Türkiye’de ise halk arasında "güvey feneri", "yer kirazı" veya "altın çilek" olarak adlandırılmaktadır.

Botanik Özellikler ve Morfolojik Yapı

Bitki, kuvvetli ve çok dallı bir yapıya sahip olup başlangıçta otsu olan gövdesi zamanla odunsu bir form kazanmaktadır. Physalis peruviana meyvesi, yaklaşık 20-25 mm çapında, 4-5 gram ağırlığında, küresel biçimli ve olgunlaştığında sarı-turuncu renk alan üzümsü bir yapıdadır. Meyvenin en belirgin morfolojik özelliği, onu dış etkenlerden, zararlılardan ve olumsuz iklim koşullarından koruyan, kağıtsı bir dokuya sahip olan ve "kaliks" olarak adlandırılan beş çanak yapraklı kesedir. Meyve içerisinde yaklaşık 150 ile 300 arasında değişen küçük, sarımsı tohumlar bulunmaktadır. Hasat süreci, çevre sıcaklığına bağlı olarak tohum çimlenmesinden yaklaşık 4 ila 7 ay sonra gerçekleştirilmektedir.

Kimyasal Kompozisyon ve Besin Değerleri

Altın çilek, yüksek su içeriği (%80 civarı) ve zengin besinsel bileşenleri ile fonksiyonel bir gıda kaynağı olarak değerlendirilmektedir. Karbonhidrat açısından zengin olan meyvede temel şeker bileşenlerini sakkaroz, fruktoz ve glikoz oluşturmaktadır. Meyve, özellikle C vitamini (askorbik asit) yönünden portakal ve çilek gibi meyvelere yakın düzeyde (yaklaşık 43-46 mg/100 g taze ağırlık) bir içeriğe sahiptir. Ayrıca E vitamini (tokoferoller), A vitamini öncüsü olan karotenoitler (başlıca β-karoten), K1 vitamini ve B kompleks vitaminleri açısından da önemli bir kaynaktır. Mineral içeriği bakımından potasyum, fosfor, magnezyum, çinko ve demir elementleri ön plana çıkmaktadır. Meyve yağı, linoleik asit gibi esansiyel çoklu doymamış yağ asitleri (%70'in üzerinde) ve kampesterol, β-sitosterol gibi fitosteroller açısından zengindir.

Biyoaktif Bileşenler ve Farmakolojik Potansiyel

Bitkinin sağlık üzerindeki faydalı etkileri; vitanolitler, fenolik bileşikler (özellikle flavonoidler), alkaloidler, sükroz esterleri ve fizalinler gibi biyoaktif kimyasal bileşiklerle ilişkilendirilmektedir. Bu bileşenler arasında yer alan vitanolitlerin, özellikle tümör hücrelerinin inhibisyonu gibi çeşitli biyolojik aktivitelere sahip olduğu saptanmıştır. Bilimsel araştırmalar, P. peruviana özütlerinin antioksidan, anti-inflamatuar, antidiyabetik (insülin duyarlılığını artırıcı), anti-kanser (antiproliferatif) ve hepatoprotektif (karaciğer koruyucu) etkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Özellikle rutin, gallik asit ve p-kumarik asit gibi fenolik maddelerin meyvenin yüksek antioksidan kapasitesinden sorumlu ana bileşenler olduğu belirlenmiştir.

Kullanım Alanları ve Endüstriyel Değer

Altın çilek, gıda endüstrisinde taze tüketimin yanı sıra salatalarda, pişmiş yemeklerde, reçel ve marmelat üretiminde, pasta ve çikolata soslarında, meyve suyu üretiminde ve kurutulmuş atıştırmalık olarak geniş bir kullanım alanına sahiptir. Meyve suyu verimi ağırlığının yaklaşık %70'ine ulaşabilmektedir. İlaç sanayinde ise bitkinin kök ve yeşil kısımlarında bulunan alkaloidler, bitkisel kökenli ilaçların hammaddesi olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, geleneksel tıpta (etnomedisin) yaprak ve meyveleri antispazmodik, diüretik, antiseptik ve analjezik amaçlarla; hepatit, sıtma ve astım gibi rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmaktadır.

Güvenlik Profili ve Toksisite

Genel olarak güvenli kabul edilmesine rağmen, literatürde altın çilek özütlerinin zayıf toksisite (LD50 > 500 mg/kg) gösterebileceğine dair bulgular mevcuttur. Hayvan modellerinde yapılan subkronik çalışmalarda, çok yüksek dozlarda (5 g/kg) dondurularak kurutulmuş meyve suyu tüketiminin erkek ratlarda potasyum seviyelerini yükselterek kardiyotoksik etki yaratabileceği gözlemlenmiştir. Bununla birlikte, bitki özütlerinin gıda katkı maddeleri veya ağır metaller kaynaklı toksisiteye karşı koruyucu etkileri olduğu da rapor edilmiştir^【1】.

Üretim ve Küresel Yayılım

Dünyadaki en büyük altın çilek üreticisi Kolombiya olup, bu ülkeyi Güney Afrika takip etmektedir. Ayrıca Hindistan, Yeni Zelanda, Avustralya, Mısır, Peru ve Türkiye gibi pek çok ülkede yetiştiriciliği yapılmaktadır. Türkiye’de üretim çalışmaları 2007 yılında başlamış olup Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde ekonomik olarak yetiştirilebilirliği saptanmıştır. Bitki, ılıman iklim koşullarına ihtiyaç duymakla birlikte, don olaylarına karşı hassas bir yapı sergilemektedir.