Basara Yöntemi

Basara yöntemi, ilk okuma-yazma öğretiminde güçlük yaşayan öğrencilere uygulanan, hece temelli bir okuma-yazma öğretim yöntemidir. Öğretime ünlü harflerle başlanır; ardından ünsüzler, sonlarına "a" sesi eklenerek belirli bir sırayla hece hâlinde verilir. Yöntem "Basara metodu" ve "BA metodu" adlarıyla da bilinir.

Yöntem, özel eğitim uzmanı Dr. H. Nedim Kulaksız tarafından ortaya konmuştur.^【1】Türkiye'de ilk okuma-yazma öğretimi 1968 programından itibaren cümle yöntemiyle yürütülmüştür. Millî Eğitim Bakanlığı, yeni ilköğretim programını 2004-2005 eğitim-öğretim yılında pilot olarak uygulamış ve 2005-2006 eğitim-öğretim yılından itibaren ülke genelinde ses temelli cümle yöntemine geçmiştir.^【2】

^{Basara yöntemini Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Bu program, Talim ve Terbiye Kurulunun 12 Temmuz 2004 tarihli ve 115 sayılı kararıyla kabul edilmiştir.^【3】 Ses temelli cümle yönteminde öğretime seslerle başlanır; birkaç ses verildikten sonra seslerden hecelere, hecelerden kelimelere ve cümlelere ulaşılır.^【4】

2017-2018 eğitim-öğretim yılından itibaren bu yöntemin yerini "ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi" yaklaşımı almış, ses/harf grupları beşe indirilmiş ve öğretimin dik temel harflerle ya da birleşik eğik harflerle yapılabilmesine olanak tanınmıştır.^【5】

Ses temelli öğretimde öğrencilerin en çok zorlandığı aşama hece oluşturmadır. İstanbul'da bu yöntemle okuma-yazma öğreten 332 sınıf öğretmeniyle yapılan bir araştırmada öğretmenlerin %26,6'sı öğrencilerin en çok bu aşamada zorlandığını belirtmiş; başarısız öğrencilerin en çok yetersizlik gösterdiği aşama da yine hece oluşturma olarak bildirilmiştir (%33,3).^【6】

Aynı araştırmada öğretmenlerin %80,6'sı, süreç sonunda sınıflarında ortalama bir ile üç öğrencinin gerekli kazanımları gösteremediğini ifade etmiştir.^【7】

Ses temelli yöntemde ünsüzler yanlarına bir ünlü getirilmeden seslendirilir; bunu bilmeyen bazı velilerin evde ünsüzlerin arkasına ünlü ekleyerek öğretmesi ise çocuklarda karışıklığa yol açabilmektedir.^【8】 Bu güçlükler nedeniyle hece oluşturma aşamasının daha özenli, yavaş ve bireysel olarak yürütülmesi önerilmektedir.^【9】

Özel eğitim alanında da benzer bir ihtiyaç bulunmaktadır. Türkiye'de zihinsel yetersizliği olan çocuklara özgü bir okuma-yazma öğretim yöntemi bulunmadığından, normal gelişim gösteren çocuklar için geliştirilen yöntemler bu çocuklara çoğu zaman aynen, bazen de uyarlanarak uygulanmaktadır.^【10】

Ses temelli cümle yönteminin olumsuz yönleri arasında harf ve seslerle çalışmanın çocuklara anlamsız gelmesi, kelimeyi harf harf seslendiren çocuğun son harfe ulaştığında baştaki sesleri unutması ve sesleri birleştirmede güçlük yaşanması sayılmaktadır.^【11】

Öğretime soyut kavramlar olan ses ve harflerle başlanması, zihinsel yetersizliği olan çocukların sesbilgisel farkındalık ve fonolojik bellekte sınırlılıklar göstermesi ve harf gruplarının öğretim sırasının her çocukta aynı biçimde uygulanması, bu yöntemin söz konusu çocuklar için uygun olmadığı görüşünün gerekçeleri arasındadır.^【12】 Bu nedenle Türk dilinin yapısal özelliklerine duyarlı alternatif öğretim yöntemlerine gereksinim duyulmaktadır.^【13】

Ses temelli öğretimde bazı öğrenciler ünsüzleri anlamlandırmada ve seslendirmede güçlük yaşar; bu durum sesleri birleştirme mantığının kavranmasını zorlaştırabilir. Basara yöntemi, bu yöntemle okumayı öğrenemeyen öğrencilere farklı bir yol sunar.^【14】 Yöntemin amacı, ünsüzleri tek başına seslendiremeyen ve sesleri birleştiremeyen öğrencilerin bu güçlüğü aşmasını sağlamaktır.

Türkçe, her harfin tek bir sese karşılık geldiği saydam bir yazım sistemine sahiptir. Bu nedenle Türkçe okuyanlar, farklı biçimlerde kurulmuş heceleri saydam olmayan yazım sistemlerinde okuyanlara göre daha kolay algılayabilmektedir.

Türkçede heceler, ses sayısına ve seslerin konumuna göre altı yapıda kurulur: ünlü (V), ünlü-ünsüz (VC), ünlü-ünsüz-ünsüz (VCC), ünsüz-ünlü (CV), ünsüz-ünlü-ünsüz (CVC) ve ünsüz-ünlü-ünsüz-ünsüz (CVCC).^【15】

Hece farkındalığı, saydam yazımlı bir dilde okuyan öğrencilerin kelime okuma performansının en önemli göstergelerinden biridir. Bu sonuç, 90 ikinci sınıf öğrencisiyle yapılan bir araştırmada elde edilmiştir.^【16】 Aynı araştırmada hece farkındalığı yeterli olan öğrenciler gerçek kelimeleri ve sözde kelimeleri daha az hatayla işlemiş, tepki süresinde ise anlamlı fark yalnızca gerçek kelimelerde görülmüştür.^【17】

Kelime çözümlemede güçlük yaşayan öğrenciler için hece farkındalığı düzeylerinin belirlenmesi, kelimelerin farklı hece birleşimlerinden oluştuğunun gösterilmesi ve farklı hece türleriyle sık tekrar yapılması önerilmektedir.^【18】

Yöntemde bir hece tam olarak öğrenilmeden bir sonraki heceye geçilmez. Hece tek parça olarak öğretilir: "ba" hecesi okunurken "b" ve "a" ayrı ayrı seslendirilmez ve öğrenciden bu iki harfi birleştirmesi istenmez. Bir hece kavranmadan aynı ünsüzün diğer ünlülerle kurduğu hecelere ("be", "bi", "bu" gibi) ya da ünlüyle başlayan biçimlere ("eb", "ab" gibi) yer verilmez. Yöntem 41 derste tamamlanır ve ders süreleri öğrencinin öğrenme hızına göre ayarlanır. ^【19】Unutulmayı önlemek amacıyla önceki dersler düzenli olarak tekrar edilir.

Ünlülerin Öğretimi: Öğretime sekiz ünlüyle (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) başlanır. Her ünlü bir görselle ilişkilendirilir; örneğin "a" için arı, "e" için eşek görseli kullanılabilir. Görsel, sınıfta öğrencinin görebileceği bir yere asılır ve öğrenci ünlüleri öğrenmeden hecelere geçilmez.^【20】

"a" ile Kurulan Heceler: Ünsüzler ba-sa-ra-ma-ka-ça-ta-na-ya-ha-pa-şa-za-la-va-dı-ca-fa-ga-ja-ğa sırasıyla verilir. "b" ile "d" sık karıştırıldığı için on altıncı derste "da" yerine "dı" hecesi öğretilir. Öğrenilen hece, daha önce öğrenilen ünlülerle birleştirilerek "oba", "aba", "baba" gibi kelimelere ve "Baba o oba" gibi basit cümlelere ulaşılır.^【21】

Emir Kipleri: İkinci ile beşinci dersler arasında her heceyle birlikte bir emir kipi verilir: "sa" ile "bak", "ra" ile "gel", "ma" ile "ver", "ka" ile "al". Öğrenci bu kipleri kullanarak "İsa bak o asa", "Baba gel" gibi anlamlı cümleler kurar.

Diğer Ünlülere ve Kapalı Hecelere Geçiş: "a" ile kurulan heceler tamamlandıktan sonra ünsüzler diğer ünlülerle birleştirilir. İlk olarak "r" ünsüzü ra, re, rı, ri, ro, rö, ru, rü biçiminde verilir. Ardından "r", önceden öğrenilen hecelerin sonunda (kar, sar, yar), iki hecenin arasında (karar, yarar, sarar) ve ünlülerin sonunda (er, ar, ır, ir, or, ör, ur, ür) çalışılır; bu aşamada anlamlı kelimelere öncelik verilir. Diğer ünsüzler de r-k-ç-t-s-h-ş-y-z-m-d-l-b-n-v-p-j-c-g-f-ğ sırasıyla verilir.^【22】

^{Basara Yöntemini Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Hikâyelendirme: Heceler, öğrencide çağrışım yapacak resim ya da hikâyelerle öğretilir. Örneğin "ba" hecesi bir baba görseliyle, "ya" hecesi bir yaka görseliyle ilişkilendirilir. Görselin heceyle mantıksal bir bağlantı taşıması gerekmez; heceyi hatırlatması yeterlidir. Öğretmen, öğrencinin yaşamıyla ilgili bir hikâye de oluşturabilir. Görsel belleği güçlü öğrenciler için resimler, sözel belleği güçlü öğrenciler için hikâyeler kullanılabilir. Derslerde öğrenci, öğrendiği hece, kelime ve cümleleri defterine de yazar.^【23】

Yöntemin etkisi, 2021-2022 eğitim-öğretim yılının ikinci döneminde yürütülen bir eylem araştırmasında incelenmiştir. Katılımcı, özel öğrenme güçlüğü ve dikkat eksikliği yaşayan ve ses temelli yöntemle okuma-yazma öğrenememiş bir ilkokul üçüncü sınıf öğrencisidir.^【24】

Uygulama destek eğitim odasında bir dönem boyunca haftada sekiz saat sürmüş ve bütün dersler Basara yöntemiyle işlenmiştir.^【25】 Öğrenci, okulların kapalı olduğu koronavirüs salgını döneminde birinci ve ikinci sınıfta canlı derslere büyük ölçüde katılamamış; Kürtçe konuşulan bir ailede yetiştiği için Türkçe ifadede de güçlük yaşamaktadır.^【26】

Uygulama sonunda öğrencinin tanıdığı küçük harf sayısı 5'ten 27'ye, büyük harf sayısı 9'dan 26'ya yükselmiştir. Çalışma öncesinde hiçbir kelimeyi okuyamayan öğrenci, istenen düzeyde olmasa da basit kelimeleri okumaya başlamıştır.^【27】 Öğrenci okuyamadığı için anlama düzeyi, kendisine okunan cümlelere ilişkin sorularla ölçülmüş ve yirmi dört sorudaki yanlış sayısı 7'den 5'e inmiştir.^【28】

Dikte çalışmasında ise öğrenci kelimelerden yalnızca birini doğru yazabilmiştir; bu sonuç, sürenin kısıtlı olmasıyla ve çalışmalarda okumaya ağırlık verilmesiyle açıklanmıştır.^【29】Öğrencinin bazı ünsüzleri yanına ünlü ekleyerek seslendirmesi, yöntemde harflerin yanında "a" varmış gibi söylenmesiyle ilişkilendirilmiş ve beklenen bir hata olarak değerlendirilmiştir.^【30】Okuma-yazmanın tam olarak kazandırılabilmesi için uygulamanın daha uzun sürmesi gerektiği belirtilmiştir.^【31】

Hece temelli bir başka yaklaşım olan Dijital Teknoloji Destekli Ses Tabanlı Hece Öğretim Yönteminde de öğretime ünlülerle başlanır ve sert (p, ç, t, k, f, s, ş, h) ve yumuşak ünsüzlerle devam edilir. Hecelerin başına ve sonuna sesler eklenerek yeni hece, kelime ve cümleler oluşturulur.^【32】

Beş aşamadan oluşan yöntemin her aşamasında dijital araçlardan yararlanılır; uygulama grupları ve adımları hem ses temelli cümle yönteminden hem de ses esaslı okuma yazma öğretim yönteminden farklıdır.^【33】

İki yöntem arasındaki temel fark hecelerin verilme biçimindedir: Basara yönteminde ünsüzler önce yalnızca "a" ile ve sabit bir sırayla öğretilirken, dijital destekli yöntemde ilk aşamadan itibaren hecelerin başına ve sonuna ses eklenerek kelime türetilir.^【34】

Dijital destekli yöntem, 2017-2018 eğitim-öğretim yılında 12 hafta boyunca altı yaşında bir çocuğa uygulanmış; yöntemi uygulayan öğretmen ve çocuğun annesi yöntemi olumlu değerlendirmiştir.^【35】

Zihinsel yetersizliği olan çocuklar için alanyazın taramasına dayanarak geliştirilen hibrit okuma-yazma öğretim yöntemi ise görsel sözcük dağarcığı oluşturma, harf bilgisi kazandırma, tek heceli sözcükleri okuma ve çok heceli sözcükleri okuma aşamalarından oluşur.^【36】

Bu yöntemde harften büyük, heceden küçük birimler olan ses öbekleri bütün olarak öğretilir; örneğin "-il" öbeği tanındıktan sonra "fil", "dil", "pil" gibi kelimeler okunabilir. Ses öbeklerinin bütün olarak öğretilmesi, kelime okuma sırasında yaşanan ses birleştirme güçlüklerini azaltır.

Basara yöntemi de ünsüzü ünlüden ayırmadan, hece bütünü olarak öğretir; ancak öğretim birimi Basara'da "a" ile kurulan açık hece, hibrit yöntemde ise ses öbeğidir. Hibrit yöntemin aşamalarının ve bütününün Türkçeye ve zihinsel yetersizliği olan çocuklara uygunluğunun bilimsel araştırmalarla desteklenmesi gerekmektedir.^【37】

Basara yöntemine ilişkin alanyazın oldukça sınırlıdır ve bu durum yöntemin diğer yöntemlerle karşılaştırılmasını güçleştirmektedir.^【38】Yöntemin etkisini inceleyen eylem araştırması tek katılımcıyla ve karşılaştırma grubu olmaksızın yürütülmüştür. Dijital destekli hece öğretim yöntemi için de farklı yöntemlerle öğrenen öğrenci gruplarını karşılaştıran deneysel araştırmalar yapılması önerilmektedir.^【39】