Başdurak (Hacı Hüseyin) Camii

Başdurak Camii, Osmanlı döneminde Hacı Hüseyin Ağa Camii adıyla anılan ve günümüzde İzmir kent merkezinde bulunan tarihî bir camidir. Yapı, adını banisi olan Hacı Hüseyin Ağa ibn Muharrem el-Cündî’den almakta olup 17. yüzyıl ortalarında inşa edilmiştir. Vakfiye kayıtları ve seyyah anlatımları, caminin Osmanlı döneminde İzmir’in cuma namazı kılınan başlıca camileri arasında yer aldığını göstermektedir.

Tarihçe

Başdurak Camii (Hacı Hüseyin Camii), İzmir’de Kemeraltı Çarşısı içinde, Anafartalar Caddesi ile 863. Sokak köşesinde yer alan, fevkani tipte bir Osmanlı dönemi camisidir. Yapının girişinde özgün bir inşa kitabesi günümüze ulaşmamış olmakla birlikte, 17. yüzyılda var olduğu ve tahıl tüccarı Hacı Hüseyin tarafından 1652 yılında yaptırıldığı kabul edilmektedir.

Cami, sonraki dönemlerde çeşitli onarımlar geçirmiş, mevcut giriş bölümünde yer alan 1774 tarihli onarım kitabesi bu tarihte yapıya bir kütüphane eklendiğini göstermiştir. Avlu kapısındaki ikinci onarım kitabesi, yapının bir deprem sonrası halkın katkılarıyla onarıldığını kaydeder. Minarenin 1880 yılında yıkıldığı, 1894’te yeniden inşa edildiği ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen restorasyon çalışmalarının ardından caminin 2001 yılında yeniden ibadete açıldığı bilinmektedir.^【1】 

Vakfiye Kaydı ve Banisi

Başdurak Camii, Hacı Hüseyin Ağa ibn Muharrem el-Cündî tarafından vakfedilmiştir. 1654 tarihli vakfiye kaydı, Ankara Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyud-ı Kadime Arşivi’nde muhafaza edilen 571 numaralı Aydın Evkâf Defteri’nin 32b varağında yer almaktadır ve İstanbul Mahmud Paşa Mahkemesi tarafından onaylanmıştır.^【2】Vakfiyede Hacı Hüseyin Ağa’nın İzmir’de çeşitli taşınmazları ve gelir getiren mülkleri cami ve medreselere tahsis ettiği, Yakup Bey Camii ile Kurşunlu ve Kadı Resul Medreseleri için de vakıflar kurduğu belirtilmektedir.

Seyyah ve Kaynaklara Göre Cami

Evliya Çelebi, İzmir ziyareti sırasında Hacı Hüseyin Camii’nden söz etmiş ve caminin giriş kapısı üzerinde 1062 (1651-1652) tarihli bir inşa kitabesinin bulunduğunu kaydetmiştir. Evliya Çelebi’ye göre cami liman kenarında yer almakta, kurşun kaplı kubbelere ve tek minareye sahip bulunmaktadır. Ayrıca caminin cemaatinin kalabalık olduğu ve cuma namazı kılınan camiler arasında sayıldığı belirtilmiştir.^【3】 

Kâtip Çelebi ise 17. yüzyıl ortalarında İzmir’de on caminin bulunduğunu belirterek bunlardan üçünün adını verir. Hacı Hüseyin Camii’ni bu üç cami arasında göstermektedir. Diğer iki cami ise Niflizâde Camii ve Yakup Bey Camii’dir.^【4】 

Mimari Özellikler

Başdurak (Hacı Hüseyin) Camii, dönemin Osmanlı şehir camileri tipolojisi içinde değerlendirilmektedir. Vakfiye kayıtları ve seyyah anlatıları, yapının tek minareli ve kurşun kaplı kubbeye sahip olduğunu göstermektedir. Cami; kare planlı harim mekânı, merkezi kubbesi ve son cemaat yeriyle klasik Osmanlı cami mimarisinin özelliklerini yansıtmakta; ayrıca taş ve tuğla malzeme kullanımıyla dönemin inşa tekniklerini ortaya koymaktadır.

Kent İçindeki Konumu ve İşlevi

Vakfiye ve seyyah anlatımlarına göre cami, limana yakın bir konumda yer almakta ve ticari faaliyetlerin yoğun olduğu bir çevrede bulunmaktadır. Hacı Hüseyin Ağa’nın çok sayıda han odasına sahip olduğu ve bu mülklerden elde edilen gelirleri vakıflara yönlendirdiği dikkate alındığında, caminin ticaretle bağlantılı bir kent dokusu içinde yer aldığı anlaşılmaktadır. Cami, Osmanlı döneminde İzmir’de cuma namazı kılınan başlıca ibadet yapılarından biri olarak işlev görmüştür. Ahmed Ağa Camii, Bıyıklıoğlu Camii ve Yakup Bey Camii ile birlikte kentin önemli camileri arasında sayılmaktadır.