Benlik ve Toplumsal Etkileşim: Goffman’ın Dramaturjik Kuramı

Benlik, bireyin hem kendisine dair algısı hem de bu algıya dayalı biçimde sergilediği tutumların bütünüdür. Kişilikle iç içe geçen bir yapı olsa da, benlik daha çok bireyin kendisini başkalarından ayırarak özel bir alan yaratma çabasıyla ilgilidir. İnsan, yalnızca ne olduğuyla değil, nasıl göründüğüyle de ilgilenir. Bu nedenle çevreye “güzel görünmek” adına birtakım davranışlar geliştirir; işte bu davranışlara benlik sunumu denir.

Bireyler, günlük yaşamda bu benlik sunumlarını dikkatle kurgular. Çünkü toplumsal ilişkilerde kabul görmek, bir kimlik oluşturmak ve sosyal etkileşimleri sürdürülebilir kılmak ancak bu stratejik sunumlarla mümkündür. Bu bağlamda benlik, bireyin içinde onu yönlendiren, gözetleyen, yargılayan ve davranışlarını düzenleyen bir içsel güç gibidir. Bu iç güç sayesinde bireyler farklı sosyal ortamlarda, farklı roller çerçevesinde çeşitli performanslar sergilerler.

İşte tam da bu noktada Erving Goffman’ın dramaturjik kuramı devreye girer. Goffman’a göre toplumsal ve kurumsal yaşam, sahnede oynanan bir tiyatro oyununa benzer. O, toplumu devasa bir yapıdan ziyade, kişiler arası mikro düzeydeki etkileşimler üzerinden anlamaya çalışır. İnsanlar, sosyal beklentilere uyum sağlamak için seçici davranır, kendi rollerini bilinçli biçimde sahneler ve diğerlerinin beklentilerine uygun imajlar geliştirir.

Bu performansın gerçekleştiği alanı Goffman “sahne önü” (front stage) olarak adlandırır. Sahne önü; bireyin ciddi, planlı ve ideal benliğini sergilediği alandır. Bu alanda doğaçlamadan kaçınılır çünkü seyirci (yani sosyal çevre) tarafından gözlemlenmekte ve değerlendirilmektedir. Birey burada gerçek arzularını ya da kişisel yönlerini bastırabilir çünkü sergilenen benlik, sosyal onaya uygun olmalıdır.

Buna karşılık, “sahne arkası” (back stage), bireyin kendisini daha rahat hissettiği, performans sergileme zorunluluğunun bulunmadığı alandır. Burada kişi kendisi olabilir, rahat davranabilir. Sahne önünde kullanılacak malzemeler ya da söylemler, genellikle bu sahne arkasında hazırlanır. Yani benlik sunumunun perde arkası da bu alanda şekillenir.

Ancak bu iki sahne arasında keskin bir sınır bulunmaz. Bir birey gün içerisinde defalarca sahne değiştirir; ortam, sosyal beklentiler ve roller değiştikçe benlik de yeniden konumlanır. Bu nedenle bireyin sergilediği benlik, sabit değil; dinamik, stratejik ve bağlamsaldır.