Bir Öykünün Şairi Olmak

"Bir öykünün şairi olmak" mümkün mü?

Tarihyazımı çoğu zaman “ne oldu?” sorusuna verilen düzenli bir cevap gibi anlatılır. Belgeler bulunur, olaylar sıralanır, kişiler ve tarihler yerli yerine konur. Bu çerçeve tamamen yanlış değildir; ama eksiktir. Çünkü tarih metni yalnızca bir bilgi taşıma hattı değildir. Geçmişin kendisine doğrudan erişemeyiz; geçmiş, bize çoğunlukla metinler, kayıtlar, adlandırmalar vb. araçlar üzerinden gelir. Dolayısıyla tarihyazımında “olay” kadar, o olayı mümkün kılan ve okura anlaşılır kılan dil de işin merkezindedir.

Postmodern yaklaşımın, özellikle Derrida çizgisinin, tarihyazımına yaptığı müdahale tam burada başlar: Anlam, metinde hazır duran sabit bir çekirdek değildir. Kelimeler tek başına durduğunda bile bir geçmiş taşır; cümleye girdiğinde ise o geçmiş hareketlenir. Bir ifade, sadece “ne dediği” ile değil, “hangi bağlamda dolaştığı” ile de çalışır. Bu yüzden tarihçi, “olanı” aktardığını düşündüğü anda bile aslında bir seçimin içindedir: hangi kavramlarla konuşacağına, hangi terimleri merkeze alacağına, hangilerini açıklayacağına, hangilerini olduğu gibi bırakacağına karar verir. Postmodern itiraz, tarihyazımını değersizleştirmek için değil; metnin bu kararlarını görünür kılmak için önemlidir.

Bu noktada küçük bir ayrım işe yarar: “kelime” ve “sözcük.” Günlük dilde çoğu zaman eş anlamlıdırlar; ama tarihyazımında aralarındaki ton farkı, dilin tarihini de taşıdığı için daha belirgin hâle gelebilir. “Kelime” dediğimizde, çoğu kez metinde görünen birimi, terimi, etiket gibi duran şeyi kastederiz. “Sözcük” dediğimizde ise aynı birimin cümle içinde nasıl çalıştığı, hangi çağrışımları taşıdığı, hangi kullanım alışkanlıklarıyla birlikte geldiği daha çok akla gelir. En azından benim zihnimde böyle canlanır. Benzer bir vurgu farkı “anlam” ve “mana” arasında da görülebilir. “Anlam” daha çok açıklanabilir, sözlük düzeyine yakın bir karşılık hissi verir: bir ifade ne diyor? “Mana” ise bir sözcüğün tarihsel-kültürel yükünü, toplumsal duyuluşunu, cümlede açtığı yönü hatırlatır: bu sözcük neyi normalleştiriyor, neyi dışarıda bırakıyor, hangi değerlerle yan yana duruyor? Elbette ikisi de bağlamdan bağımsız değildir; ama tarihyazımı bağlamında “mana” fikri, dilin tarihsel katmanlarını daha görünür kılar.

Buradan kelime seçimine geliyoruz. Tarihyazımında kelime seçimi çoğu kez “üslup” diye geçiştirilebilir: “Bunu şöyle değil böyle yazsak daha iyi olur.” Oysa çoğu zaman mesele “daha güzel” yazmak değil, “daha doğru” bir çerçeve kurmaktır; desem ce aslında tam o da değil. Bir olayı “isyan” diye adlandırmakla “ayaklanma”, “başkaldırı” ya da “direniş” diye adlandırmak arasında yalnızca ton farkı yoktur. Bu kelimeler, aktörleri farklı konumlandırır; meşruiyeti farklı dağıtır; devlet-toplum ilişkisini farklı kurar; şiddeti farklı tarif eder. Okur, aynı olguyu farklı bir düzen içinde okumaya başlar. Bu durum burada iki soruyu sürekli diri tutar: Bu adlandırma neyi görünür kılıyor? Neyi görünmez kılıyor? Kimin gözünden bu metin inşa ediliyor?

Fark ettiyseniz, “iki soru” dedikten sonra üç soru sıraladım. Soruları ilk düşünürken zihnimde gerçekten iki soru vardı; metni kurarken üçüncüsü kendiliğinden eklendi. Geriye dönüp bunu düzeltebilir, metni “iki soruya” yeniden uyarlayabilirdim. Ama bunu tercih etmedim. Çünkü düşünce akışı, metin dışı gerçek iletişimde de çoğu zaman böyle ilerlemez mi? Konuşurken de çoğu kez bir şeyi planladığımız gibi söylemeyiz; düşünce hareket hâlindeyken genişler, sapar, yeni bir yön alır. Ve o noktadan sonra, sanki hiç yaşanmamış gibi geri dönüp zihnimizden geçenleri tümüyle silmek mümkün değildir. Bu durumda yapılabilecek şey, tam da bu paragrafta yaptığım gibi, bir açıklama eklemektir: “İki dedim ama aslında üç soru var.” Bu açıklama, bir hata telafisinden çok, düşüncenin nasıl ilerlediğini görünür kılar. Metnin içindeki küçük bir tutarsızlık, düşüncenin doğal akışına dair bir iz hâline gelir. Bu küçük örnek, tarihçilerin ve başka yazarların metin hazırlarken nasıl bir süzme ve düzeltme sürecinden geçtiğini de gösterir. Yazı, çoğu zaman pürüzsüz bir düşüncenin kusursuz aktarımı değildir; düşüncenin ilerlerken aldığı biçimlerin, yapılan seçimlerin ve bilinçli olarak bırakılan izlerin toplamıdır. Burada önemli olan, her izi silmek değil; hangi izlerin neden bırakıldığını bilmektir. Bu sebeple yazılan bir metni okurken bu süreci dikkate almak gerekir.

Şimdi bu metini asıl kulvarında devam edelim. Bu konuyu bir başka yazıda açar, uzun uzun konuşuruz.

Derrida açısından bu, “hakikat yok” demek değildir. Daha ziyade, hakikatin metinde nasıl kurulduğunu izleme önerisidir. Tarih metninin kurucu hamlesi çoğu zaman “seçmek”tir: belgeler arasında, alıntılar arasında, cümleler arasında, kavramlar arasında. Üstelik bir tercihin “tarafsız” görünmesi, onu tercih olmaktan çıkarmaz. Dipnot, kaynakça, arşiv referansı metni güçlendirir; fakat aynı zamanda metnin kurduğu çerçeveyi “doğal” gösterme işlevi de görebilir. Bu bir suçlama değil; yazının çalışma biçimidir. Postmodern okuma, bu çalışma biçimini konuşmaya açar. Tam bu noktada “arşiv” meselesi önem kazanır. Arşiv yalnızca saklanan şeylerin toplamı değildir; aynı zamanda düzenlenen, sınıflanan, dışarıda bırakılan şeylerin de mekânıdır. Hangi belgelerin kaldığı, hangilerinin kaybolduğu, hangilerinin erişilebilir olduğu; belgeyi üreten kurumun dili; belgenin türü ve amacı… Bunların hepsi, tarihyazımına daha en baştan bir çerçeve verir. Dolayısıyla tarihçinin kelime seçimi, yalnızca kendi yazı masasında başlayan bir süreç değildir; çoğu zaman arşivin ve belgenin dilinden beslenir.

Bu beslenmenin Türkiye bağlamında çok somut bir yüzü var: Osmanlıca-terkipli yazı dili ile Cumhuriyet sonrası dil reformları ve sadeleşme hareketleri arasındaki kırılma. “Kelime/sözcük” ikiliğinin tarihyazımında bazen bu kırılmayı çağırmasının nedeni de budur. “Kelime” sözü, Arapça-Farsça kökenli söz varlığının yoğun olduğu, terkiplerin yaygın olduğu, bürokratik ve medresevi yazı geleneğine temas eden bir dil iklimini akla getirebilir. “Sözcük” ise daha çok Cumhuriyet sonrası Türkçenin sadeleşme ve Türkçeleştirme yönelimini çağrıştırır. Bu çağrışım, kimsenin niyeti olmasa bile metinde bir yön duygusu üretir: tarihçi hangi dil rejimine yakın duruyor, hangisini daha “geçerli” kabul ediyor?

Bunu sadece “kelime/sözcük” düzeyinde değil, daha görünür örneklerde de izleriz: “mukavele/sözleşme”, “münasebet/ilişki”, “teşkilat/örgüt”, “müsadere/el koyma”, “tahkikat/soruşturma”, “tebaa/vatandaş”, “asayiş/kamu düzeni”, “muhalefet/karşıtlık” gibi çiftler. Birini seçmek, çoğu zaman sadece anlaşılabilirliği artırmak ya da metni “daha eski” göstermek değildir. O sözcüğün tarihsel dolaşımını da çağırır; hangi dönemin kavramsal dünyasına yaslandığımızı, hangi kurum diline yakınlaştığımızı, hangi okuma alışkanlıklarını desteklediğimizi belirler.

İşin zor tarafı şudur: Osmanlı belgelerinin dilini bugünün Türkçesine “çevirerek” anlatmak, metni modernleştirir; ama belgenin kendi kategorilerini de dönüştürür. Belgedeki kavramların bir kısmı, bugünkü karşılıklarıyla aynı şeyi yapmaz; sadece benzer bir “anlam” taşır gibi görünür, ama “mana”sı değişir. Tersine, eski Türkçe terimleri aynen korumak da sorunsuz değildir: Bu kez belgenin dilini olduğu gibi “meşru” bir çerçeve gibi sunma, belgedeki iktidar dilinin bilerek ya da bilmeyerek / isteyerek ya da istemeyerek meşrulaştırma eylemini doğabilir. Dolayısıyla tarihçi nereye dönse bir karar verir: ya dönüştürerek görünür kılar, ya koruyarak taşıdığı yükü sürdürür.

Burada “anlam” ve “mana” ayrımı tekrar işe yarar. Bir terimin sözlük karşılığını bulmak, çoğu kez “anlam” düzeyinde bir çözüm sağlar; fakat terimin dönemi içindeki kullanımını, hukukî-idarî bağlamını, gündelik dildeki karşılığını, sosyal hiyerarşideki yerini bilmeden “mana”yı yakalamak güçleşir. Tarihyazımı, tam da bu yüzden sadece kelimeleri değil, kelimelerin dolaştığı dünyayı da okumak zorundadır.

Bu çerçevede “anlatı” meselesi daha net görünür. Tarih metni, olayları seçip sıraladığı kadar, kavramları seçip yerleştirerek de çalışır. Nerede başlar, nerede biter? Hangi ilişkiyi neden-sonuç yapar, hangisini arka plana iter? Hangi aktörü “merkez” kabul eder? Bunların her biri dilin içinde gerçekleşir. Bu nedenle tarihyazımında kelime seçimi, basit bir stil tercihi değil; metnin epistemik ve etik sorumluluğudur.

Bütün bunları yan yana koyduğumuzda, edebiyattan gelen o tartışmalı ifade de başka bir yere oturur: “Bir öykünün şairi olmak.” Bu cümleye itiraz edenler genellikle türleri ayırmak ister: öykü ayrı, şiir ayrı. Fakat tarihyazımı açısından mesele türlerin sınırı değil; anlatının dil ile nasıl kurulduğudur. “Şair” kelimesini burada bir unvan gibi değil, bir dikkat biçimi gibi okursak, cümle farklı bir iş görür: Dilin yükünü, kelimenin tarihini, adlandırmanın etkisini önemseyen bir yazma disiplinini işaret eder. Tarihçi için bu, “şiir yazmak” değildir; kavramların “anlam”ı kadar “mana”sını da gözetmek, kelimenin dönemsel ağırlığını hesaba katmak, metnin görünmez seçimlerini mümkün olduğunca açık hâle getirmektir.