Ana YazarŞükrü Çağrı Çelik13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-9209-1426

Bütçe dengesi en temelde devletin yaptığı kamu harcamaları ve kamu gelirleri arasındaki olumlu ya da olumsuz farka verilen isimdir. Kamu harcamalarının kamu gelirlerinden fazla olması durumunda bütçe açığı, kamu gelirlerinin kamu harcamalarından fazla olması durumunda bütçe fazlası meydana gelmektedir. Devletin yapmak durumunda olduğu kamu hizmetlerinin maddi bir bedeli vardır. Özellikle savunma, adalet, iç ve dış güvenlik, sağlık, önemli altyapı projeleri, doğal tekeller gibi alanlarda yapılan kamu hizmetleri hemen hemen her ülkede zorunlu olarak yapılmaktadır. Bu amaçla yapılan kamu harcamaları devletin varlığını sürdürebilmesi için hayati derecede önemlidir. Bunun yanında çeşitli sosyal ve ekonomik amaçlar için de devlet kamu harcamaları yapmaktadır.Kamu harcamalarının finansmanı ise çoğunlukla vergi gelirleriyle karşılanır. Buna karşın vergilerin yanında devletin çeşitli gelir kalemleri vardır. Bunlara harçlar, teşebbüs gelirleri, özelleştirme gelirleri, senyoraj gelirleri gibi gelirler örnek verilebilir. Devletin mevcut kamu harcamaları ve kamu gelirleri arasındaki dengeye de bütçe dengesi ismi verilir. Eğer kamu harcamaları kamu gelirleriyle karşılanamıyorsa bütçe açıkları meydana gelir. Bütçe açıkları çoğunlukla yurt içi ve yurt dışı kaynaklardan borçlanmayla finanse edilir. Devletin yıllar itibariyle artan görev ve sorumlulukları neticesinde birçok ülkenin devlet hazinesinde “bütçe açığı” problemi meydana gelmiştir (Yılmaz, 2020: 409).Bütçe açıkları literatürde farklı tanımlamalar ve ölçüm yöntemleriyle ele alınmaktadır. Geleneksel bütçe açığı (conventional deficit), toplam kamu harcamaları ile toplam kamu gelirleri arasındaki fark olarak tanımlanır ve en yaygın kullanılan göstergedir. Bütçe dengesinin alternatif bir ölçütü ise birincil denge (primary balance) kavramıdır. Birincil açık veya birincil fazla, geleneksel bütçe açığından net faiz ödemelerinin arındırılmasıyla hesaplanır. Bu gösterge literatürde “faiz dışı denge” (non-interest balance), “faiz dışı fazla” ya da “faiz dışı açık” şeklinde de adlandırılmaktadır (Yılmaz, 2020: 409). Birincil denge, maliye politikasının cari dönem yönelimini (fiscal stance) değerlendirmede kritik bir araçtır. Bu gösterge, hükümetin geçmiş borçlanma politikalarının bir sonucu olan faiz yükümlülüklerinden bağımsız olarak, cari dönemde uygulanan ihtiyari maliye politikasının sürdürülebilirliğini ortaya koyar. Başka bir deyişle, birincil denge, hükümetin mevcut mali manevra alanını ve borç stokunun finansmanı dışında kalan politika tercihlerinin bütçeye etkisini gösterir. Bu nedenle birincil fazla, borç dinamiklerinin sürdürülebilirliği analizlerinde temel referans noktası olarak kullanılmaktadır.Bütçe açığı istatistikleri dış yardımlar hesaba katılmadan oluşan bütçe açığı/bütçe dengesi ve dış yardımların hesaba katıldığı bütçe açığı/bütçe dengesi biçiminde incelenebilir.Grafik 1 ve Grafik 2’de görüleceği üzere dış yardımlar hariç tutulduğunda dahi Filistin’in 2009 yılından itibaren bütçe dengesinin olumlu bir seyirde olduğu görülmektedir. Covid-19 Pandemisi ve Ekim 2023 sonrasındaki süreç hariç tutulduğunda Filistin’in bütçe açıklarını kontrol altında tuttuğu görülmektedir. Buna karşın 2023 yılından itibaren bütçe açıkları dramatik bir şekilde artmıştır.Grafik 3 ise Filistin bütçesi için dış yardımların ne kadar önemli miktarda olduğunu göstermektedir. Dış yardımlar hesaba katıldığında Filistin’in 2009 yılından bu yana bütçe fazlası verdiği görülmektedir. Buna karşın 2023 yılından bu yana İsrail’in kullandığı orantısız güç neticesinde Filistin’in yaşadığı ekonomik ve siyasi problemler maliye alanına da sıçramıştır【1】.Ekim 2023 sonrası yaşanan İsrail saldırganlığı Filistin’i ekonomik olarak da etkilemiş, süregelen mali zorluklar artmıştır. Özellikle İsrail’in clearence revenues (tasfiye gelirlerindeki) kesintileri arttırması ve kamu gelirlerinin düşmesi bu zorluğu arttırmaktadır. Filistin Hükümeti ihtiyaç duyduğu finansmanı cari harcamaları özellikle de memur maaşlarını kısarak dengelemeye çalışmıştır (World Bank, 2024). 2023 yılından bu yana bütçe dengesi dramatik bir şekilde bozulsa da yine de bütçe dış yardımların da etkisiyle fazla vermektedir.Fakat bu tutarların Gazze bölgesindeki mali durumu tam olarak yansıtamadığı, soykırım ve işgal sürdüğü için yıkımın boyutlarının henüz tam olarak hesaplanamadığı da göz önüne alınmalıdır.