Ana YazarŞükrü Çağrı ÇELİK13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-9209-1426

Bütçe farklı tanımları olmakla beraber genel olarak, devletin ve diğer kamu kurumlarının “gelir ve giderlerini önceden tahmin eden ve bunların yapılmasına önceden izin veren” kanun, kararname ya da mali bir belge şeklinde tanımlanabilir (Tüğen, 2017). En önemli özelliği devletin gelir ve giderlerini gösteren bir belge olmasıdır. Bunun yanında ekonomik, mali, siyasi yönleri de bulunmaktadır (Tüğen, 2017). Müslüman devlet geleneğinde bütçe, daha çok beytülmâl (mal evi anlamına gelmektedir) kavramıyla somutlaşmaktadır. Buna karşın yalnızca fiziki bir mekân değildir, aynı zamanda devlet hazinesinin hukuki olarak yönetilmesi anlamını da içermektedir (Yeniçeri, 1984). Beytülmal hem devletin hazinesinin bulunduğu ve saklandığı yer hem de kamunun ortak malını temsil eden/hazine kurumudur. Ülkelerin bütçeleri incelendiğinde yaptıkları kamu harcamaları, elde ettikleri kamu gelirleri ve borçlanmaları hakkında bilgi sahibi olunabilir.Filistin’in bütçesi devletin yaşadığı siyasi çalkantılardan ve ekonomik gelişmelerden etkilenmektedir. Bütçenin gelirler kalemi incelendiğinde, 2006 yılından bu yana genel olarak bütçe gelirlerinin yükselme eğiliminde olduğu söylenebilir. Özellikle 2019’dan itibaren dolar cinsinden gelirlerin arttığı görülmektedir. Buna karşın 2023 yılından itibaren İsrail’in uyguladığı soykırım sonrası kamu gelirleri de önemli ölçüde düşmüştür (Bkz. Grafik 1).Filistin’in kamu gelirleri alanında yaşadığı en önemli problemlerden bir tanesi, bütçe gelir kaynaklarının İsrail’in tehdidi altında olmasıdır (Uzuntaş vd., 2024). Uluslararası anlaşmalar ile korunan uzlaşıya göre İsrail, Filistin adına tahsil ettiği çeşitli vergileri (gümrük vergisi, KDV ve Petrol Vergisi gibi) yüzde 3 kesinti yaptıktan sonra Filistin’e devretmek zorundadır. Bu gelirler “clearance revenues” (maqassa/tasfiye gelirleri) olarak isimlendirilmektedir. Buna karşın İsrail ilgili gelirlere Filistin Hükümetini dönem dönem cezalandırmak maksadıyla, siyasi bir silah şeklinde kullanarak, Filistin’e aktarmamaktadır (UNCTAD, 2015; WAFA, 2024; Alais & Abu Shamala, 2025). 2012 yılından bu yana oluşan vergi gelir kayıpları 5,6 milyar dolara, 2019’dan bu yana oluşan gelir kayıplarının ise 2 milyar dolara ulaştığı bilinmektedir (Alais & Abu Shamala, 2025). Son dönemde özellikle de “Ekim 2023” sonrasında clearance revenues (tasfiye gelirleri) sınıfındaki gelirler, Filistin’in toplam gelirlerinin yüzde 66’sına tekabül etmektedir ve İsrail bu gelirlerin yarıdan fazlasını çeşitli bahanelerle kesmiştir (AMAN, 2024: 7).İsrail işgali ve ambargosu ülkenin ekonomisini ve dolayısıyla bütçesini de olumsuz etkilemektedir. Bu noktada Filistin ihtiyaç duyduğu kamu hizmetlerinin finansmanı için dış yardımlara başvurmak zorunda kalmaktadır (Uzuntaş vd., 2024). Farklı ülkelerin Filistin’e yönelik yardımları bulunmaktadır. Türkiye’nin de devlet düzeyinde çeşitli sosyal yardımlar yaptığı ve TİKA aracılığıyla kalkınma projeleri için yardımda bulunduğu bilinmektedir (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2017).Filistin’in yaptığı kamu harcamalarına bakıldığında yatay bir seyir göze çarpmakta, 2023 sonrasında kamu harcamalarında da düşüş görülmektedir (bkz. Grafik 2).Kamu harcamalarının içerisinde özellikle yatırım harcamalarının payı bir hayli düşük seviyede seyretmektedir. Kamu harcamalarının bileşenleri incelendiğinde harcamaların büyük çoğunluğunun cari harcama kalemlerinden personel giderleri olduğu görülmektedir. Ardından “sosyal yardım harcamaları” ve “mal ve hizmet alımları” kalemleri takip etmektedir (AMAN, 2024: 10).Filistin Hükümeti, İsrail’in uyguladığı soykırım neticesinde yaşadığı ekonomik/mali problemleri düzeltebilmek için kamu harcamalarında önemli kesintilere gitmiştir. Örneğin kamu personellerini kısmi zamanlı çalıştırarak, maaşlarda tasarruf etmeye yönelmiş, çalışma saatlerini azaltarak kamu harcamalarında kesintiye gitmiştir (AMAN, 2024). Kamunun maaş ödemelerinin yüzde 60-70 oranında azaldığı görülmektedir (World Bank, 2024). Filistin’in 2024 yılındaki yaptığı kamu harcamalarının fonksiyonel dağılımında Güvenlik (yüzde 21,3), Eğitim (yüzde 20,5), Sosyal Koruma (Sosyal Harcamalar yüzde 17,6) ve Sağlık (yüzde 14,3) alanları ön plana çıkmıştır (MIFTAH, 2025).İsrail işgali altında Filistin bütçesi hukuksuz vergi kesintileri ve ambargolar nedeniyle kronik bir istikrarsızlık halindedir. Bu durum, kamu personelini kısmi zamanlı çalışmaya zorlayarak temel hizmetleri aksatmakta ve Filistin’in mali bağımsızlığının önündeki en büyük engellerden birini teşkil etmektedir.