Çerkes Sürgünü

Çerkes Sürgünü, 19. yüzyılda Çarlık Rusyası’nın Kuzey Kafkasya’yı ele geçirme politikası doğrultusunda, bölgenin yerli halkı olan Çerkeslerin kitlesel olarak yerlerinden edilmesini ve bu süreçte yaşanan ölümleri ifade eder. Olay, 21 Mayıs 1864 tarihinde resmî olarak sona eren Kafkas-Rus Savaşları'nın ardından gerçekleşmiştir.

Çerkes Sürgünü ve Soykırımı (TRT Haber)

Tarihsel Arka Plan

Çarlık Rusyası, Karadeniz’e ulaşma hedefi doğrultusunda 1556 yılından itibaren Kuzey Kafkasya bölgesine yönelik askerî harekâtlar başlatmıştır. Bu süreç, yaklaşık 308 yıl süren çatışmalara sahne olmuştur. Çerkes halkı bu dönemde yoğun bir direniş göstermiştir. 1864 yılında Rus ordusu Kafkasya’daki son direnişi de kırarak bölgenin tam kontrolünü sağlamıştır.

Sürgün Süreci

21 Mayıs 1864 tarihinden itibaren, Çerkes halkı zorunlu olarak yerlerinden edilmiştir. Teslim olan Çerkesler ya Çarlık ordusuna katılmaya ya da göç etmeye zorlanmıştır. Resmî olmayan kaynaklara göre, yaklaşık 1,5 ila 2 milyon arasında Çerkes, bir ay gibi kısa bir sürede sürgüne tabi tutulmuştur.

Sürgünün Koşulları ve Sonuçları

Sürgün, başta Anapa, Novorossiysk, Gelincik, Soçi ve Adler gibi Karadeniz limanlarından gerçekleştirilmiştir. Çerkesler, ilkel deniz araçlarıyla Osmanlı topraklarına, özellikle Samsun, Trabzon, Ordu, Tokat, Amasya, Sinop, Yozgat, Düzce, Adapazarı ve Kocaeli gibi bölgelere gönderilmiştir. Sürgün esnasında deniz yolculuğu, salgın hastalıklar, açlık ve yetersiz barınma koşulları nedeniyle yaklaşık 500 bin kişinin yaşamını yitirdiği tahmin edilmektedir.

Yerleştirildikleri Bölgeler

Çerkeslerin büyük bir bölümü Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına, özellikle Anadolu ve Orta Doğu bölgelerine (Suriye ve Filistin gibi) yerleştirilmiştir. Osmanlı topraklarına ulaşamayan bazı gruplar ise Orta Laba ve Orta Kuban nehirleri çevresindeki Rus Kazak köylerine gönderilmiştir.

Uluslararası Hukuk Bağlamı

Birleşmiş Milletler Soykırım Suçunun Engellenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’ne göre, bir grubun üyelerinin öldürülmesi, fiziksel ya da zihinsel olarak zarar görmeleri, yaşam koşullarının kasti olarak bozulması, grup içinde doğumların engellenmesi ve çocukların zorla bir gruptan alınıp başka bir gruba verilmesi soykırım suçu kapsamında değerlendirilmektedir.

Günümüzdeki Yansımalar

Çerkes Sürgünü ve Soykırımı, modern Avrupa tarihinde yaşanan ilk kitlesel etnik temizlik ve zorunlu nüfus hareketlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye'de ve dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşayan Çerkes diasporası, her yıl 21 Mayıs’ta bu olayı anmakta, anma etkinliklerinde geleneksel kıyafetler giyilmekte, deniz kenarlarında “Nart ateşi” yakılmakta ve “Sürgün Andı” okunmaktadır.