Clark Bebek Deneyleri

Clark bebek deneyleri, Kenneth Bancroft Clark ile Mamie Phipps Clark'ın Afrika kökenli Amerikalı çocuklarda ırksal kimliğin gelişimini konu edinen araştırmalarına verilen addır. Adlandırma, bu araştırmalarda kullanılan oyuncak bebeklerden gelir. Clark çifti, 1939 ile 1950 arasında yayımlanan bir dizi makalede ırksal kimliği çözümlemek üzere dört ayrı test kullanmıştır. Bunlar çizgi resim, boyama, bebek testleri ve bir ankettir.^【1】

Brown v. Board of Education kararının 11 numaralı dipnotunda psikoloji, sosyoloji, tarih ve iktisat alanlarından akademik makale ve kitaplar yer almış; Kenneth Clark'ın raporu bu dipnotta anılan ilk ve en önemli kaynak olmuştur.^【2】Deneyler o tarihten bu yana hem yöntemsel kurgusu hem de bulgularının yorumlanma biçimi bakımından sürekli tartışılmıştır.

Programın kavramsal çıkış noktası Mamie Phipps Clark'ın yüksek lisans tezidir. Clark çiftinin ırksal tercih testleri ilk olarak 1930'larda, onun Howard Üniversitesi'nde hazırladığı yüksek lisans tezinin bir parçası olarak geliştirilmiştir.^【3】

^{Clark Bebek Deneyini Temsil Eden Görsel (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Mamie Phipps Clark 1938'de Howard Üniversitesi'nden mezun olmuş, mezuniyetini izleyen yaz Charles Houston'ın hukuk bürosunda sekreterlik yaparken Thurgood Marshall'ın ve daha sonra Brown v. Board of Education davasında etkili olacak diğer medeni haklar avukatlarının çalışmalarına tanık olmuştur. 1943'te Columbia Üniversitesi'nden doktora derecesi alan ilk Afrika kökenli Amerikalı kadın olmuştur. Yüksek lisans tezi, okul öncesi yaştaki Afrika kökenli Amerikalı çocukların benlik duygularını nasıl geliştirdiği sorusuna ayrılmıştır.^【4】

Mart 1946'da Harlem'de, ailesinin sağladığı destekle Northside Çocuk Gelişim Merkezi'ni kurmuş ve merkezi 1979'daki emekliliğine kadar otuz yılı aşkın süre yönetmiştir. Araştırmaya ilişkin mahkeme tanıklığını çoğunlukla Kenneth Clark üstlendiğinden, ortak çalışmadaki payı bakımından Mamie Phipps Clark uzun süre yeterince tanınmamıştır.^【5】

Programın yöntemsel temelini oluşturan çalışma 1940'ta yayımlanmıştır. Makale, kendi yöntem bölümünü yazmak yerine yöntemin, deney prosedürünün ve deneklerin bir önceki incelemeyle özdeş olduğunu bildirir; toplam grup üç, dört ve beş yaşlarındaki 150 çocuktan oluşur ve çocuklara beyaz ile renkli erkek çocuk figürlerini karşılaştıran üç çift çizgi resim gösterilerek her çiftte seçim yapmaları istenmiştir. Yazarlar, uygulamayı yürüten deneycinin orta kahverengi tende olduğunu ayrıca kayda geçirmiş; bunun, aşırı açık ya da aşırı koyu tenli bir araştırmacının yanıtlar üzerindeki olası etkisini nötrleştirdiğini belirtmiştir.^【6】

Denekler ten rengine göre açık, orta ve koyu olmak üzere yeniden gruplandırıldığında, ten rengi ile seçim arasında düzenli bir eğilim saptanmıştır. Renkli figürü seçme oranı açık tenli çocuklarda yüzde 36,5'te kalırken orta tenlilerde yüzde 52,6'ya, koyu tenlilerde yüzde 56,4'e yükselmiştir; açık gruptan koyu gruba doğru renkli figür seçimindeki bu artış istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş (CR 3,15), beyaz figür seçimindeki gerileme ise daha da belirgin çıkmıştır (CR 4,57). Grup içi karşılaştırmalarda açık tenli çocuklar beyaz figüre yüzde 20,0'lik, koyu tenli çocuklar ise renkli figüre yüzde 15,9'luk bir üstünlük tanımıştır.^【7】

Yaş ilerledikçe eğilim keskinleşir. Koyu tenli çocuklarda renkli figür seçimi üç yaştan dört yaşa geçişte önemsiz bir düşüş gösterdikten sonra dört yaştan beş yaşa geçişte yüzde 70,1 düzeyine sıçramıştır.Buna karşılık beş yaşındaki açık tenli çocuklar beyaz figürle özdeşleşmeyi tutarlı biçimde sürdürmüştür.^【8】

Üç çiftin tamamında aynı figürü seçen, yani tutarlı davranan çocuklar grubun yüzde 38,66'sını oluşturmuştur.Tutarlı davrananların oranı açık tenlilerde yüzde 47,0, orta tenlilerde yüzde 26,0, koyu tenlilerde yüzde 50,0'dir; açık tenli çocuklar ağırlıklı olarak beyaz figürü, orta ve koyu tenli çocuklar ise renkli figürü seçmiştir.^【9】

Clark çifti bu tablodan, ten renginin benlik bilincinin ve ırksal özdeşimin doğuşunda önemli bir etken olduğu sonucunu çıkarır.Yazarlara göre çocuk kendisini toplumsal olarak tanımlanmış ırk kategorileri üzerinden değil, kendisi için somut bir gerçeklik olan ten rengi üzerinden konumlandırır; "ırk" ise ancak daha ileri bir gelişim evresinde öğrenilen toplumsal bir kavramdır.^【10】

Bu aşamada araştırmacılar, çocukların beyaz figürle kurduğu özdeşimi bir "dilek etkinliği" sayan yorumu, somut algısal veriler karşısında fazlasıyla soyut bularak reddeder. Yazarlara göre veriler, özdeşimin kişinin "ne olmadığı" üzerinden değil "ne olduğu" üzerinden kurulduğunu göstermektedir.^【11】Programın sonraki aşamalarında bu değerlendirmenin terk edilmesi, iç seyri bakımından dikkate değerdir.

Bebek testinde kullanılan dört bebek cinsiyet bakımından nötrdür; ten ve saç rengi dışında her bakımdan özdeş olan bebeklerin ikisi siyah saçlı ve kahverengi, ikisi sarı saçlı ve beyazdır ve dördü de yalnızca beyaz bez giydirilmiştir. Denekler, kuzeydeki karma okullar ile güneydeki ayrımcı okullardan gelen üç ile yedi yaş arasındaki Afrika kökenli Amerikalı çocuklardır.^【12】

^{Clark Bebek Deneyini Temsil Eden Görsel (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Çocuklara sekiz ayrı istek yöneltilmiştir: bunların ilk dördü oyun tercihi, iyi bebek, kötü görünen bebek ve renk beğenisine; sonraki üçü beyaz, renkli ve zenci çocuğu ayırt etmeye; sonuncusu ise çocuğun kendisine benzeyen bebeği göstermesine ilişkindir.^【13】

Sonuçlar, tanıma becerisi ile tercih arasında bir ayrışma ortaya koymuştur. Clark'ın raporuna göre üç ile yedi yaş arasındaki çocukların çoğu beyaz ile kahverengi bebeği birbirinden ayırt edebilmiş ve kendi ırksal grubunu temsil eden bebeği tanıyabilmiştir.^【14】Buna karşılık olumlu nitelikler ağırlıklı olarak beyaz bebeğe yüklenmiştir: Clark çiftinin raporda anılan 1947 tarihli makalesine göre çocuklar beyaz bebeği daha sık "rengi güzel", "iyi bebek" ve oynanmak istenen bebek olarak seçmiş, kötü görünen bebek olarak ise daha çok kahverengi bebeği işaret etmiştir.^【15】

Çocukların çoğunluğu, kötü göründüğünü söyledikleri kahverengi bebeği aynı zamanda kendilerine benzeyen bebek olarak da göstermiştir.^【16】 Bu ayrışma yaşla birlikte çözülür: yedi yaşa gelindiğinde hem kuzey hem güney örneklemlerinde çoğunluk koyu renkli bebekleri tercih etmeye başlamıştır.^【17】

Programın en ayrıntılı yayımlanmış aşaması 1950 tarihli makaledir. Boyama testi yanıtları çözümlenebilir tutarlılıkta olan denek sayısı 160'tır ve denekler beş, altı ve yedi yaş düzeylerine dağılmıştır. Test materyali, üzerinde yaprak, elma, portakal, fare ile bir oğlan ve bir kız çocuğu çizimi bulunan bir kâğıt ile olağan renklerin yanı sıra kahverengi, siyah, beyaz ve ten rengini de içeren bir boya kutusudur. Çocuğun kendi temsilini kendi ten renginden belirgin biçimde farklı bir renkle boyaması fantezi yanıtı, mor, kırmızı ya da yeşil gibi gerçeklikle bağdaşmayan renklerle boyaması ise kaçış yanıtı olarak sınıflandırılmıştır.^【18】

^{Clark Bebek Deneyini Temsil Eden Görsel (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Uygulama sırasında niteliksel bir farklılık gözlenmiştir. Çocuklar nesneleri sıradan bir tavırla boyarken kendi temsillerine belirgin bir özen göstermiş, ancak kendi ten renklerinden daha açık bir renk seçme ve kaleme çok daha az bastırma eğilimi sergilemişlerdir.^【19】

Öz özdeşimde çocukların yüzde 88'i kendi ten renginin gerçekliğine uygun bir renk kullanmış, yüzde 5'i fantezi, yüzde 7'si kaçış yanıtı vermiştir. Kaçış yanıtları yaşla birlikte keskin biçimde azalarak yedi yaş düzeyinde tümüyle ortadan kalkmakta, fantezi yanıtları da yaş ilerledikçe seyrelmektedir.^【20】

Renk tercihinde tablo tersine döner. Kahverengi ya da siyahı seçenlerin oranı yüzde 48'de kalırken yüzde 36'lık bir kesim beyaz ya da sarıyı, yüzde 16'lık bir kesim ise gerçeklikle bağdaşmayan bir rengi seçmiştir.^【21】Kahverengi tercihinin çoğunluğa ulaştığı tek düzey yedi yaştır; bu yaşta oran yüzde 65'e çıkar.^【22】

Çocukların kendiliğinden ifadeleri sayısal veriye eşlik eden malzemeyi oluşturur. Kahverengi bebeği reddeden güneyli çocuklar gerekçe olarak bebeğin ayağının çirkinliğini ya da doğrudan ırksal bir aşağılamayı dile getirmiş; aynı bebeği reddeden kuzeyli çocuklar bebeğin bir zenciye benzediğini söylemiştir. Beyaz bebeği seçen kuzeyli çocuklar ise gerekçe olarak bebeğin mavi gözlerini ya da beyaz olmasının güzelliğini göstermiştir. Klinik vaka kayıtlarında, dokuz yaşındaki orta kahverengi tenli bir çocuğun annesini pembemsi beyaz olarak tarif ettiği ve siyah bir erkekle asla evlenmeyeceğini belirttiği aktarılır.^【23】

Clark çifti, çocuğun beş yaşına gelindiğinde çağdaş Amerikan toplumunda renkli olmanın aşağı bir konuma karşılık geldiğini kavradığını ileri sürer. Kendi rengini doğru tanımlama ile tercihini beyazdan yana kullanma arasındaki açıklık, yazarlarca göz ardı edilemeyecek ölçüde büyük bulunmuş ve bu açıklığın ego yapısının temelinde köklü bir çatışma doğurduğu belirtilmiştir. Yazarlara göre çocukların çoğu söz konusu çatışmayı ya dilek düşüncesiyle ya da fantezi yoluyla, çatışmayı odağa taşıyan durumdan kaçma isteğini dışa vurarak çözmeye çalışır. Makale, çocukları yetersizlik ve aşağılık duygularının yükünden kurtaracak bir ruh sağlığı ve eğitim programı önerisiyle kapanır.^【24】

Programın en çok tartışılan bulgusu, ayrımcılığın psikolojik hasar ürettiği tezi ile gerilim içindedir. Boyama testinde güneyli çocukların yüzde 70'i kahverengi tercihi belirtirken kuzeyli çocuklarda oran yüzde 36'da kalmış; beyaz tercihinde sıralama tersine dönerek kuzeyde yüzde 44'e karşılık güneyde yüzde 25 olmuş; gerçeklikle bağdaşmayan renk seçimi ise kuzeyde yüzde 20, güneyde yüzde 5 düzeyinde gerçekleşmiştir.^【25】Buna karşılık öz özdeşimde kuzeyli ve güneyli çocuklar arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır.^【26】

Aynı örüntü bebek testi verisinde de görülür. Clark çiftinin güney örneklemlerindeki çocukların kahverengi bebeklere olumlu nitelik yükleme oranı, kuzey örneklemlerindekilerden yüksek çıkmıştır.^【27】

Bergner bu noktayı, kuzeydeki entegre okullardaki çocukların güneydeki ayrımcı okullardan gelen çocuklara kıyasla bir miktar daha yüksek beyaz tercihi sergilemesi olarak formüle eder ve Başyargıç Earl Warren'ın, sözde yeni bilimsel bilgiye dayanan bir karar kurabilmek için bu eksiklikleri göz ardı ettiğini ileri sürer.^【28】

Kenneth Clark, 1950'de Yüzyıl Ortası Beyaz Saray Çocuk ve Gençlik Konferansı için hazırladığı raporda, kendisinin ve Mamie Clark'ın önyargının çocukların ırksal kimliği üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla yürüttüğü niceliksel testlerin sonuçlarını aktarmıştır.^【29】

Bu rapor, hazırlanışından bir yıl sonra Güney Carolina'daki Briggs v. Elliott davasında verdiği tanıklığın da temelini oluşturmuş; Clark, Brown çatısı altında birleştirilen dört alt mahkeme davasının üçünde ;Güney Carolina, Delaware ve Virginia davalarında tanıklık etmiştir.^【30】

Kararın 11 numaralı dipnotunda ayrıca Gunnar Myrdal'ın An American Dilemma (1944) ve E. Franklin Frazier'ın The Negro in the United States (1949) adlı yapıtları ile sosyal psikoloji alanındaki görüşleri derleyen yayımlanmış bir tarama da anılmıştır.^【31】 Mahkeme, Clark'ın raporunu, genç siyah çocukların ayrımcılık nedeniyle düşük özsaygı ve aşağılık duyguları geliştirdiği savını desteklemek üzere anmıştır.^【32】

Bergner'in saptadığı yanlılık soru sırasına ilişkindir. Clark çifti, ırksal tercih sorularını ırksal grup bilgisi ve öz özdeşim sorularının önüne yerleştirmiş; gerekçe olarak, bir ön testte kendisini renkli bebekle özdeşleştiren çocukların bu bebeği tercih etme yönünde belirgin bir eğilim gösterdiğini saptamış olmalarını göstermiştir. Bergner'e göre bu tür göze batan yöntemsel kusurlar medeni haklar sonrası döneme dek büyük ölçüde fark edilmeden kalmıştır.^【33】

Harpalani, yazındaki yöntemsel itirazları örneklem büyüklüğünün yetersizliği, kontrol grubunun bulunmayışı, deney tasarımındaki kusurlar ve beyaz ile kahverengi bebeklerin estetik bakımdan eşdeğer olup olmadığına ilişkin kuşkular başlıkları altında toplar. Aynı sayfada aktarıldığı üzere Edmond Cahn, sosyal bilimi "çok genç, kesinlikten uzak ve değişken" bularak anayasal hakların bu temele yaslanmasına karşı çıkmıştır.^【34】

Harpalani'ye göre en önemli eleştiri, Clark çiftinin ayrımcılık ile çocukların tercih davranışı arasında dayanaksız bir nedensellik varsaymasıdır; kimi yorumcular yöntemi doğrudan "ilkel" olarak nitelemiştir.^【35】

Harpalani'ye göre asıl kusur kavramsaldır: Mahkeme, bebek çalışmalarını kullanırken siyah çocukların stigma farkındalığının kendiliğinden düşük öz saygıya yol açtığını varsayarak dışsal toplumsal damga ile içselleştirilmiş özsaygıyı birbirine karıştırmıştır.^【36】Bebek çalışmaları da ırksal tercih davranışını doğrudan aşağılık duygusuyla eşitlemiş, tercih ile özsaygıyı bağımsız ölçütlerle ölçmemiştir.^【37】

Margaret Beale Spencer'ın araştırması ırksal tercih ile özsaygıyı birbirinden bağımsız ölçerek bu özdeşleştirmeyi sınamıştır. Spencer'ın çalışmalarından biri, güneyli bir kentte ağırlıklı olarak siyah okullara devam eden üç ile dokuz yaş arasındaki 384 çocuğu ve kuzeyde yine ağırlıklı olarak siyah okullara devam eden dört ile altı buçuk yaş arasındaki 130 okul öncesi çocuğu kapsar.^【38】

Güneyli okul öncesi çocukların yüzde 57'si Avrupa merkezli tercih sergilemesine karşın yüzde 81'i olumlu benlik kavramına sahip çıkmıştır; güneyli ilkokul çocuklarında Avrupa merkezli ya da yansız tercih oranı yüzde 66 iken olumlu benlik kavramı oranı yüzde 93'e ulaşmıştır. Kuzeyli okul öncesi grupta Avrupa merkezli tercih oranı yüzde 73'e yükselirken olumlu benlik kavramı oranı yüzde 87'de kalmıştır.^【39】

Veriler gelişimsel bir eğilim de gösterir: güney örnekleminde ilkokul çağındaki çocukların yalnızca yüzde 32'si Avrupa merkezli tercih sergilemiştir; bu oran, yüzde 34'lük Afrika merkezli tercih ve yüzde 34'lük yansız tercih oranlarının altındadır.^【40】 Harpalani bu tabloyu gelişimsel bir çerçeveyle açıklar: küçük siyah çocuklar ırk bilincine sahiptir, ancak henüz benlik bilincine sahip değildir; ırkı ve ona bağlanan toplumsal anlamları tanırlar, fakat bu anlamları büyüdüklerinde yaptıkları gibi kendilerine uygulamazlar.^【41】

Harpalani, 11 numaralı dipnotun reddedilmesiyle ayrımcılığın anayasal zararının tanımsız kalmasının, muhafazakâr yargıçların eşit koruma doktrinini renk körlüğü yönünde biçimlendirebildiği alanlardan biri olduğunu savunur.^【42】

^{Clark Bebek Deneyini Temsil Eden Görsel (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur)}

Yargıç Lewis Powell'ın Bakke görüşü bu dönüşümün örneğidir: Powell, eşit koruma kuralının "stigma" terimiyle kurulmadığını ve bu sözcüğün açıkça tanımlanmış bir anayasal anlamı bulunmadığını belirtmiş; buna karşılık "iyi niyetli" sayılan ırk bilinçli politikaların bile, belirli grupların özel koruma olmaksızın başarıya ulaşamayacağı yönündeki yaygın kalıp yargıları pekiştirebileceğini ileri sürmüştür.^【43】

Harpalani'ye göre bebek çalışmalarının asıl dersi, siyah insanlığın bütünüyle tanınabilmesi için ırk bilincinin kabul edilmesi ve anlaşılması gerektiğidir.^【44】

Clark çiftinin çerçevesi, gelişmekte olan Afrikalı Amerikalı çalışmaları alanından da eleştiri almıştır. Bergner'in aktardığı üzere Joseph Baldwin, ırksal tercih araştırmalarının yönteminin psikolojide ve sosyal bilimde temel bir "Avrupa merkezli" duruşun işleyişine işaret ettiğini ileri sürmüştür.^【45】 Baldwin'e göre bu araştırmalarda siyah insanlar, toplumsal alışveriş sürecinde eyleyen değil tepki veren özneler olarak görülmektedir.^【46】

Clark bebek deneyleri iki ayrı düzlemde kalıcı bir konum edinmiştir. Birincisi, sosyal bilimsel kanıtın anayasa yargısına girişini sağlayan eşik olay niteliğidir; Clark'ın raporunun Brown kararının 11 numaralı dipnotunda anılan ilk ve en önemli kaynak olması bu konumu tanımlar.^【47】 İkincisi, bir araştırma bulgusunun hukuki bir amaç doğrultusunda seferber edilmesinin yöntemsel ve kavramsal maliyetlerini gösteren örnek vaka işlevidir. Verilerin içindeki kuzey–güney gerilimi, soru sırasındaki yanlılık ve tercihin doğrudan özsaygı göstergesi sayılması bu maliyetin başlıca kalemleridir.