Dağ (Yaban) Keçisi (Capra aegagrus)

Dağ keçisi ya da literatürdeki yaygın adıyla yaban keçisi (Capra aegagrus), Boynuzlugiller (Bovidae) familyasına ait, sarp kayalık bölgelerde yaşamaya uyum sağlamış çevik bir memeli türüdür. Evcil keçinin (Capra hircus) atası olarak kabul edilen bu tür, dünya üzerinde milyonlarca insanın ekonomik olarak bağımlı olduğu evcil formların genetik kökenini oluşturması bakımından büyük önem taşır.

Taksonomi ve Sınıflandırma

Tarihsel kaynaklarda ve zooloji literatüründe "Bezoar keçisi" veya "Kızıl keçi" olarak da adlandırılan tür, özellikle midelerinde bulunan ve geçmişte şifalı olduğuna inanılan "bezoar taşları" nedeniyle bu isimle de anılmıştır. Türkiye faunasının en karakteristik büyük memelilerinden biri olan yaban keçisi, biyolojik çeşitliliğin önemli bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.

Bilimsel sınıflandırmada Animalia alemi, Chordata şubesi, Mammalia sınıfı ve Artiodactyla (çift toynaklılar) takımı içerisinde yer alan yaban keçisi, Bovidae familyasının Caprinae alt familyasına mensuptur. Dünya genelinde Capra cinsine ait dokuz farklı tür bulunmaktadır; Türkiye'de yayılım gösteren takson ise Capra aegagrus aegagrus alt türüdür. Bu tür, Alp Dağları'nda yaşayan Capra ibex (Alp dağ keçisi) veya Türkiye'nin sadece belirli bölgelerinde görülen Rupicapra rupicapra (Çengel boynuzlu dağ keçisi) ile karıştırılmamalıdır; morfolojik ve genetik olarak bu türlerden ayrılmaktadır.

Morfolojik Özellikler

Yaban keçileri; sarp arazide hareket etmelerini sağlayan güçlü, tıknaz bir gövdeye, uzun bacaklara ve sağlam bir boyun yapısına sahiptir. Ergin erkek bireylerin (teke) vücut uzunluğu 100-180 cm arasında değişirken, omuz yükseklikleri 80-100 cm, ağırlıkları ise 50-85 kg aralığındadır. Dişiler ise daha narin yapılı olup 35-60 kg ağırlığında ve 60-80 cm vücut uzunluğundadır. Post rengi mevsime ve yaşa göre değişiklik gösterir; yaz aylarında kızıl kahverengi veya sarımtırak pas rengindeyken kış aylarında ve hayvan yaşlandıkça renk gri-beyaz tonlara döner.

Türün en belirgin özelliklerinden biri boynuz yapısıdır. Hem erkek hem de dişi bireylerde boynuz bulunmakla birlikte, erkeklerin boynuzları çok daha büyük ve gösterişlidir. Tekelerin boynuzları 100-145 cm uzunluğa ulaşabilirken dişilerde bu uzunluk 25-30 cm ile sınırlıdır. Erkeklerin boynuzları kılıç gibi geriye doğru kavisli uzanır ve üzerindeki boğumlar sayesinde yaş tayini yapılabilmektedir. Ayrıca erkeklerde omuz başından kuyruğa kadar uzanan siyah bir sırt şeridi (kolan) ve belirgin bir sakal bulunur; dişilerde bu sırt şeridi görülmez. Ayak yapıları; sarp kayalıklarda tutunmayı sağlayan esnek bir tabana ve sert kenarlara sahip tırnaklardan oluşur, bu sayede buzlu zeminlerde dahi rahatlıkla hareket edebilirler.

Coğrafi Yayılım ve Habitat

Capra aegagrus türü küresel ölçekte Türkiye, İran, Afganistan, Pakistan, Rusya, Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan gibi ülkeleri kapsayan geniş bir coğrafyada yayılım gösterir. Türkiye'de ise Ege Bölgesi'nde Datça Yarımadası'ndan başlayarak Akdeniz kuşağı boyunca Toros ve Anti-Toros Dağları üzerinde, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Doğu Karadeniz'in sarp dağlık alanlarında yaşamaktadır. Özellikle Antalya, Muğla, Mersin, Niğde, Erzincan, Erzurum ve Artvin illerindeki kayalık alanlar önemli yaşam merkezleridir.

Habitat tercihi bakımından deniz seviyesinden başlayıp 4.000-4.500 metre yüksekliğe kadar ulaşan sarp kayalıklar, uçurumlar ve orman sınırına yakın bölgeler bu türün ana yaşam alanlarını oluşturur. Yaz aylarında yüksek rakımlı, karlı ve kayalık vadileri tercih eden yaban keçileri; kışın karın daha az tuttuğu kuytu ve ılık bölgelere veya sarp sırtlara çekilirler.

Beslenme ve Davranış

Otçul (herbivor) bir beslenme rejimine sahip olan yaban keçileri; taze sürgünler, otlar, yapraklar, yosunlar, çalılıklar ve ağaç kabukları ile beslenirler. Kıtlık durumlarında nadiren böcek tükettikleri de gözleml demiştir. Beslenme aktiviteleri genellikle sabahın erken saatleri ile akşamüzeri yoğunlaşır; günün sıcak saatlerinde ise kayalık gölgelerinde veya inlerde dinlenmeyi tercih ederler. Su ihtiyaçlarını büyük ölçüde tükettikleri besinlerden karşılarlar.

Sosyal bir tür olan yaban keçileri sürüler halinde yaşarlar. Sürülerin liderliğini genellikle yaşlı bir dişi yapar; sürüler dişiler, oğlaklar ve genç erkeklerden oluşur. Yetişkin erkekler ise üreme dönemi dışında genellikle yalnız veya küçük gruplar halinde yaşamayı tercih ederler. Çok gelişmiş görme, işitme ve koku alma duyularına sahip olan bu hayvanlar, tehlike anında sarp kayalıklara tırmanarak kaçarlar ve sürüdeki gözcüler tehlikeyi tiz bir ıslıkla haber verir.

Üreme Döngüsü

Yaban keçilerinin çiftleşme dönemi genellikle sonbahar aylarında, özellikle kasım ortası ile aralık sonu arasında gerçekleşir. Bu dönemde erkekler, dişiler için kendi aralarında şiddetli mücadelelere girerler. Gebelik süresi yaklaşık 5 aydır ve doğumlar genellikle mayıs aylarında meydana gelir. Dişiler her doğumda genellikle ikiz, nadiren tek veya üçüz yavru (oğlak) dünyaya getirirler. Yavrular doğduktan kısa bir süre sonra sarp arazide annelerini takip edebilecek yeteneğe kavuşur. Cinsel olgunluğa erişme süresi 1 ila 1,5 yıl arasındadır ve doğal ortamlarında ortalama ömürleri 15-20 yıl kadardır.

Koruma Statüsü

Yaban keçisi (Capra aegagrus), nesli tehlike altında olan türler arasında yer almakta olup Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) tarafından yayımlanan Kırmızı Liste'de "VU" (Vulnerable - Hassas/Duyarlı) kategorisinde sınıflandırılmıştır.

Türkiye'de Kara Avcılığı Kanunu kapsamında koruma altında olan bu türün avlanması sıkı denetimlere tabidir. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen kotalar dahilinde, yalnızca üreme yeteneği azalmış 8 yaş ve üzerindeki yaşlı erkek bireylerin av turizmi kapsamında kontrollü olarak avlanmasına izin verilmektedir; dişilerin ve genç bireylerin avlanması kesinlikle yasaktır. Kaçak avcılık, habitat kaybı ve yırtıcı hayvanlar (kurt, vaşak, kartal) türün üzerindeki başlıca baskı unsurlarıdır.