Damgalama

Damgalama (Stigma); bir bireyi ya da grubu, toplumun normatif kalıplarından ayıran algılanabilir özellikleri nedeniyle onaylamama, onları bir stereotip oluşturacak şekilde istenmeyen niteliklerle yaftalama ya da onlara karşı ayrımcılık yapma anlamına gelmektedir.^【1】 Sosyal teorisyen Erving Goffman stigmayı, “bireye daha az değer verme davranışı, bu etiketi taşıyan insanların daha az istenebilir ve neredeyse insan gibi idrak edilmemesi” şeklinde tanımlamaktadır. ^【2】 Toplumun bireyleri belirli gruplara ayırarak etiketlemesi, damgalanan kişinin doğrudan itibar kaybına ve ayrımcılığa maruz kalmasına yol açmaktadır. Kültürel stereotipler (kalıpyargılar) sağlamlaştığında, toplum bu etiketlenen gruplar hakkında belirli beklentiler oluşturmaya başlar.

^{Damgalama. (Fotoğraf Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur.)}

Toplumsal damgalamalar genellikle kültür, cinsiyet, ırk, din, sosyoekonomik sınıf, yaş, fiziksel nitelikler ve sağlık durumu ile ilişkilidir. Bazı damgalamalar açıkça görülebilirken, bazıları gizlenebilir niteliktedir ve ancak ifşa yoluyla ortaya çıkarılmaktadır. ^【3】Damgalanmış grupların üyeleri genellikle kendilerini diğerlerinden farklı hisseder, başkaları tarafından değersiz görülür ve bunalıma yol açan önyargılarla karşılaşırlar.^【4】

Damgalanma, maruz kalan kişilerin davranışlarını, duygularını ve inançlarını doğrudan şekillendirir; kalıplaşmış yargılara maruz kalan bireyler, zamanla damgalayıcılarının kendilerinden beklediği negatif rollere uygun şekilde hareket etmeye başlayabilirler. Bu süreç, kişinin sosyal kimliğini düşük özgüven gibi tehdit edici durumlara sokarak kimlik tehdidi ve etiketleme teorilerine konu olmuştur. ^【5】Bireyler kendilerine aynı şekilde muamele edilmediğinin ve ayrımcılığa uğradıklarının farkına varırlar. Araştırmalar, 10 yaşına kadar çoğu çocuğun toplumdaki kültürel tiplemelerin farkında olduğunu, damgalanmış gruplara mensup çocukların ise bu durumları çok daha küçük yaşlarda kavradığını göstermektedir.^【6】

Erving Goffman, Damga adlı temel eserinde damgalamayı üç ana kategoride ele almaktadır: Fiziksel deformasyonlara dayanan "bedensel damgalar", irade zayıflığı veya tutarsız inançlar gibi bireysel karakter kusurlarına atfedilen "karakter damgaları" ve ırk, din, millet gibi nesilden nesile aktarılan "kabilevi (grup bazlı) damgalar".^【7】 Goffman ayrıca damgalanan bireyleri, damgası ilk bakışta fark edilen "itibarı zedelenmiş" (discredited) bireyler ve damgası ilk etapta görünmeyen veya bilinmeyen "itibarı zedelenebilir" (discreditable) bireyler olarak ikiye ayırır. İtibarı zedelenebilir bireyler, toplum içinde kabul görmek ve ayrımcılıktan korunmak adına sürekli bir "bilgi kontrolü" ile kimliği gizleme ya da ifşa etme gerilimi yaşarlar. ^【8】