Deliryum (Delirium)

Deliryum (Delirium); tıbbi bir duruma, madde kullanımına, toksik bir maruziyete veya yoksunluğa bağlı olarak gelişen, akut başlangıçlı ve geçici bir beyin yetmezliği ya da organik beyin sendromudur.

Tarihçe

Deliryum kelimesi, köken olarak Latincede "çığırından çıkmak" anlamına gelen delirare fiilinden ve Yunancada "saçma konuşmak" manasına gelen leros kelimesinden türetilmiştir. ^【1】

Hastalığın tanımlanması Antik Çağlara kadar uzanmaktadır. Milattan önce 5. yüzyılda Hipokrat, alkol yoksunluğuna bağlı gelişen akut konfüzyonel durumu zihnin ve beynin iltihaplanması olarak yorumlamış ve bu duruma frenit (phrenitis) ismini vermiştir. ^【2】

Modern anlamdaki deliryum terimi ise milattan önce 1. yüzyılda Romalı tıp yazarı Aulus Cornelius Celsus tarafından ilk kez kullanılmıştır. Tıp tarihinde 1813 yılında Sutton, alkol bağımlılarında görülen tabloyu delirium tremens olarak adlandırmış; ilerleyen yıllarda Greiner ve Bonhoeffer bu durumu "bilincin sislenmesi" kavramıyla açıklamıştır. Engel ve Romano ise elektroensefalografi (EEG) bulguları ile hastalığın beyin metabolizmasındaki genel bir azalmayı yansıttığını ortaya koymuştur.

Epidemiyoloji

Deliryumun prevalansı, incelenen popülasyona ve klinik ortama göre %4 ile %80 arasında geniş bir dağılım göstermektedir. ^【3】Genel hastane servislerinde yatan hastaların yaklaşık %10 ile %30'unda deliryum gözlenirken, bu oran 65 yaş üstü hastalarda %30-50 seviyelerine çıkmaktadır.^【4】

Bakımevlerinde yatarak tedavi gören 75 yaş üstü yaşlılarda ve terminal dönemdeki kanser veya AIDS hastalarında deliryum prevalansı %25 ile %85 arasında değişmektedir. En yüksek risk gruplarını, deliryum sıklığının %40 ile %80'lere vardığı yoğun bakım ünitesi hastaları ve başta ortopedik ile kardiyak girişimler olmak üzere majör cerrahi operasyon geçiren postoperatif hastalar oluşturmaktadır. Klinik pratikte deliryum bulguları sıklıkla atlanmakta olup araştırmalar, özellikle yaşlı hastalarda teşhis edilemeyen deliryum oranının %32 ile %70 arasında olduğunu göstermektedir.^【5】

Etiyoloji

Deliryumun etiyolojisi multifaktöriyel bir yapıya sahiptir; yatkınlaştırıcı ve tetikleyici faktörlerin etkileşimi sonucunda ortaya çıkar. İleri yaş, demans gibi bilişsel bozukluklar, görme ve işitme kayıpları, immobilizasyon, kronik sistemik hastalıklar ve alkol kullanım öyküsü temel yatkınlaştırıcı risk faktörleridir. Yaşlı hastaların yaklaşık %95'inde organik bir etiyolojik faktör saptanabilmektedir. ^【6】

Tetikleyici tıbbi nedenler arasında idrar yolu enfeksiyonları, pnömoni, sepsis ve menenjit gibi enfeksiyonlar; hipoksi, sıvı-elektrolit dengesizlikleri, dehidratasyon, hipoglisemi ve organ yetmezlikleri gibi metabolik bozukluklar; kardiyovasküler hastalıklar, kafa travmaları ve cerrahi operasyonlar yer alır.

Ayrıca polifarmasi ve belirli psikoaktif ilaç grupları deliryum gelişiminde doğrudan rol oynar; antikolinerjikler, benzodiazepinler, narkotik analjezikler, H2-blokerler, antidepresanlar ve bazı antibiyotikler bu tabloya yol açabilmektedir. Uyku yoksunluğu ve yoğun bakım ortamı gibi çevresel uyaran dengesizlikleri de süreci başlatan etmenler arasındadır.

Patofizyoloji

Deliryumun patofizyolojisi, beynin yaygın fonksiyonel bir bozukluğu ve metabolik disfonksiyonu olarak kabul edilmektedir. Bu tablonun temelinde serebral oksidatif metabolizmada azalma ve nörotransmitter sistemleri arasındaki dengesizlikler yatar.

En yaygın kabul gören hipotez, beyinde asetilkolin aktivitesinin azalması ve dopamin düzeyinin artışıdır. Bununla birlikte serotonin, noradrenalin, glutamat ve gama-aminobutirik asit işlevlerindeki bozulmalar da sürece katkıda bulunur. Nöroanatomik düzeyde, beyin sapında yer alan Asendan Retiküler Aktive Edici Sistem ile prefrontal, posterior pariyetal korteks ve talamus arasındaki fonksiyonel bütünlüğün bozulması, deliryumdaki bilinç ve dikkat eksikliklerini açıklamaktadır.

Ayrıca enfeksiyon veya doku hasarı durumlarında gelişen nöroinflamasyon, endotel disfonksiyonuna bağlı kan-beyin bariyeri geçirgenliğinin artması ve serebrovasküler perfüzyonun bozulması patogenezde rol oynayan diğer mekanizmalardır.

Klinik Bulgular

Deliryum, saatler veya günler içerisinde akut olarak başlayan ve gün boyunca dalgalanmalar gösteren bir klinik seyir izler; semptomların ağırlığı genellikle gece karanlığında veya sabahın erken saatlerinde belirginleşir. En karakteristik bulgu, dikkati odaklama, sürdürme ve yönlendirme yetisindeki azalmadır. Bilinç düzeyinde letarjiden hipervijilansa kadar değişen dalgalanmalar, kısa süreli bellek bozuklukları, dezorganize düşünce yapısı ve inkoheran konuşmalar gözlemlenir. Zaman ve mekan oryantasyonu sıklıkla kaybolur. Duyusal algılama hataları, görsel veya dokunsal halüsinasyonlar, perseküsyon sanrıları, uyku-uyanıklık döngüsünün tersine dönmesi ve emosyonel labilite ortaya çıkar.

Deliryum; hiperaktif, hipoaktif ve mikst tip olmak üzere alt gruplara ayrılır. Hiperaktif tipte ajitasyon ve huzursuzluk hakimken; hipoaktif tipte uykuya eğilim ve farkındalık azalması gözlenir. Mikst tipte ise gün içinde her iki duruma ait bulgular dönüşümlü olarak ortaya çıkar. Motor etkinlikte belirgin değişimin olmadığı normoaktif tipler de mevcuttur.

Tanı

Deliryum tanısı; detaylı tıbbi öykü, fizik ve nörolojik muayene ile bilişsel fonksiyon testleri birleştirilerek konulur. Güncel tanı kriterlerine göre tanı koymak için; dikkat bozukluğu, bilişte veya algıda ek bozukluklar, belirtilerin kısa sürede gelişip dalgalanması ve bu bulguların organik tıbbi bir duruma veya madde kullanımına bağlı olduğunun saptanması gereklidir.

Tanı ve takip için Konfüzyon Değerlendirme Yöntemi, Deliryum Değerlendirme Ölçeği, NEECHAM konfüzyon skalası ve Mini Mental Durum Değerlendirmesi gibi ölçekler kullanılmaktadır.

Altta yatan nedeni bulmak amacıyla tam kan sayımı, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, elektrolit düzeyleri, idrar tahlili, akciğer grafisi ve elektrokardiyografi öncelikli tetkiklerdir. Etiyolojinin belirsiz kaldığı vakalarda toksikoloji taramaları, beyin görüntülemeleri, EEG veya lomber ponksiyona başvurulabilir. Ayırıcı tanıda demans, depresyon ve primer psikotik hastalıklar dışlanmalıdır.

Deliryum Tedavi Sürecindeki Hasta (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)

Tedavi

Deliryum yönetimi, hastalığı tetikleyen altta yatan organik sebebin hızla tespit edilerek ortadan kaldırılmasına dayanır.

Tedavi; farmakolojik olmayan önlemler ve farmakolojik tedavi olarak iki koldan ilerler. Farmakolojik olmayan yaklaşımlar dahilinde; çevrenin sessiz ve optimum aydınlıkta tutulması, görsel ve işitsel yardımcı cihazların kullandırılması, takvim ve saat ile oryantasyonun desteklenmesi, sıvı-elektrolit dengesinin düzenlenmesi ve uyku döngüsünün korunması esastır. Fiziksel kısıtlamalardan kaçınılmalıdır.

Farmakolojik tedavi rutinde uygulanmaz; yalnızca ajitasyon tıbbi tedaviyi engellediğinde veya güvenlik riski oluştuğunda tercih edilir. İlaç tedavisinde haloperidol gibi tipik antipsikotiklerin yanı sıra risperidon, olanzapin ve ketiapin gibi atipik antipsikotikler de kullanılmaktadır. Benzodiazepinler tabloyu kötüleştirebileceğinden genellikle kontrendikedir; ancak alkol veya madde yoksunluğuna bağlı gelişen deliryum tremens yönetiminde temel tedavi aracıdır.

Prognoz

Deliryum, altta yatan nedenlerin zamanında tedavi edilmesi halinde genellikle tamamen geri döndürülebilir. Ancak yüksek mortalite ve morbidite riski taşıyan ciddi bir tablodur.

Deliryum geçiren hastalarda hastanede kalış süreleri uzar, fonksiyonel kapasiteler düşer ve ölüm riskleri 2 ila 4 kat artar. Tanı konulmasını izleyen ilk bir ay içindeki ölüm oranları %25 ile %33 bandındadır; bazı riskli gruplarda bu oran %76'ya kadar ulaşabilir. Taburculuk sonrasında etkiler uzun süre devam edebilir; bilişsel fonksiyonlardaki iyileşme bir yıla kadar yayılabilir ve bağımsız yaşam yetileri kısıtlanabilir.^【7】

Komplikasyonlar

Yetersiz tedavi edilen vakalarda kalıcı nöronal hasar gelişebilir ve süreç geri dönüşsüz demansa veya ölüme yol açabilir. Algı ve motor kontrol sorunları nedeniyle yataktan düşme, kırıklar ve tıbbi cihazları istemsizce çıkarma gibi fiziksel komplikasyonlar ortaya çıkar. İmmobilizasyona bağlı olarak bası yaraları, pnömoni, inkontinans ve sekonder enfeksiyon gelişme sıklığı artar. Alkol yoksunluğuna bağlı deliryum tremens olgularında otonomik hiperaktivite, kardiyovasküler çöküntü ve epileptik nöbetler gibi hayati tehlike yaratan durumlar meydana gelebilir. Uzun vadede öz bakım yetilerinin zayıflaması ve uzun süreli bakım evlerine nakil gereksinimi gibi sosyo-ekonomik sonuçlar gözlemlenmektedir.

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.