Didim Apollon Tapınağı

Didim Apollon Tapınağı, İyon tarzında inşa edilmiş, antik dünyanın en büyük üçüncü tapınağı olarak kabul edilir ve antik çağın en iyi korunmuş tapınakları arasında yer alır. Ege Bölgesi’nin sahil kesimlerinde, Büyük Menderes Deltası yakınında bulunan bu tapınak, yerleşim ve kült merkezi olarak özel bir konuma sahiptir. Günümüzde Aydın iline bağlı Yenihisar (Didim) ilçe merkezinde yer alan tapınak, antik Didyma bölgesinde bulunur.

Apollon Tapınağı(Ege Kalkınma Ajansı, T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı)

Tarihçe

Apollon Tapınağı’nın kökeni, M.Ö. 7. yüzyılda inşa edilen ilk mabede dayanır. Bu arkaik dönem tapınağı, “tanrılara adanan arazi” anlamına gelen bir temenos olarak başlamış ve M.Ö. 6. yüzyılda İon dünyasının en parlak döneminde büyük bir mabede dönüştürülmüştür. Efsaneye göre, Tanrı Apollon, Didyma yöresinde çobanlık yapan Brankhos’a kehanet sırlarını öğretmiş, Brankhos da bu bölgedeki defne ormanı ve su kaynağının yanına Apollon adına ilk tapınağı kurmuştur. Brankhos’un soyundan gelenler, “Brankhidler” olarak anılmış ve tapınağın yönetimini uzun yıllar sürdürmüştür. Bu nedenle Didyma, “Brankhidai” yani “Brankhidler Ülkesi” adıyla da bilinmiştir.

M.Ö. 6. yüzyılda tapınak, M.Ö. 5. yüzyılın başlarında Persler tarafından tahrip edilmiştir. M.Ö. 494’te yakılan tapınak, M.Ö. 311’de Seleukoslar döneminde yeniden inşa edilmeye başlanmış ve boyutları büyütülmüştür. Ancak tapınağın inşası hiçbir zaman tam olarak tamamlanamamıştır. M.Ö. 4. yüzyılda başlayan ve günümüzde görülen yapının inşası, Roma dönemine kadar devam etmiş, fakat yüksek maliyetler ve bölgedeki savaşlar nedeniyle bitirilememiştir. M.S. 250’den önce önemini yitirmeye başlayan tapınak, M.S. 385’te İmparator Theodosius’un emriyle tamamen terk edilmiştir.

Hıristiyanlığın yaygınlaşmasıyla, tapınağın orta avlusuna (adyton) M.S. 5./6. yüzyılda bir bazilika inşa edilmiş, ancak bu bazilika da bir depremle harap olmuştur. Tarihçiler, tapınaktaki en büyük yıkımın 1493’teki büyük Ege depreminden kaynaklandığını belirtir; bu depremden sonra tapınak harabe haline gelmiş ve çevresinde Yoran Köyü’nün temelleri oluşmuştur.

Mimari Özellikler

Apollon Tapınağı, 85,15 x 38,39 metre ölçülerinde bir dipterostur; yani çevresinde çift sıra sütun bulunan bir yapıdır. Yanlarda 21, önde 8, arkada 9 çift sıra sütunla tasarlanmış, toplamda 112 sütuna sahiptir. Sütunlar, kaide ve başlıklarıyla birlikte 19,60 metre yüksekliğindedir ve bazıları Korint tarzı yapraklı başlıklarla süslenmiştir. Tapınak, 7 basamaklı 3,5 metre yüksekliğinde bir kaide üzerine inşa edilmiş, girişinde ise 14 basamaklı merdivenler bulunur.

Merkezi avlu (naos), 53,63 x 21,71 metre boyutlarında ve 25 metreden yüksek duvarlarla çevrilidir. Bu avlu, üstü açık ve tabanı taş döşemesizdir; içinde kutsal su kaynağı ve Hellenistik döneme ait küçük bir tapınak (naiskos) yer alır. Avlunun batı ucunda kült heykelinin bulunduğu bir sekos, doğusunda ise kehanetlerin açıklandığı 14,04 x 8,74 metre boyutlarında mermer kaplı bir salon bulunur. Bu salonun zeminindeki her bir mermer blok yaklaşık 70 ton ağırlığındadır.

Tapınağın tasarımı, Efes’teki Artemis Tapınağı’nı örnek almış ve onun bir benzeri olarak planlanmıştır. Ancak Artemis Tapınağı ve Sisam’daki Heraion Tapınağı’ndan sonra dünyanın üçüncü büyük tapınağı olarak kalmıştır. 1906-1913 yıllarında yapılan bilimsel kazılarla gün ışığına çıkarılan tapınak, kısmen restore edilmiş ve çevresine bir koruma duvarı inşa edilmiştir.

Apollon Tapınağı (Didim Belediyesi)

Kutsal Yol

Tapınak, antik Milet’in kutsal kapısından başlayan ve yaklaşık 16,5 kilometre uzunluğundaki “Kutsal Yol” ile bağlantılıdır. 5-7,5 metre genişliğindeki bu yol, Panormos limanına (günümüzde Mavişehir) ulaşıp güneye kıvrılarak tapınağın adak terasında son bulur. Yolun ilk 5-6 kilometrelik bölümü, oturan insan heykelleri, yatan aslanlar ve sfenks figürleriyle süslenmiştir.

Kehanet Merkezi ve Medusa

Apollon Tapınağı, bilicilik (kehanet) merkezi olarak tanınmıştır. Antik çağda büyü, fal ve kehanete olan inanç, halkın yaşamını yönlendiren temel unsurlardandı. Apollon, ışık ve güneş tanrısı olarak tapınılmış; tapınak, bu inanç doğrultusunda kutsal bir merkez haline gelmiştir. Ünlü tarihçi Herodot, M.Ö. 7. yüzyılda Mısır Kralı II. Necho ve Lidya Kralı Kroisos’un tapınağa değerli armağanlar sunduğunu belirtir.

Tapınağın koruyucusu olarak Medusa figürleri dikkat çeker. Yunan mitolojisinde Gorgolar’dan biri olan Medusa, yılan saçlı, korkunç yüzlü ve bakışlarıyla insanları taşa çevirdiğine inanılan tek ölümlü kız kardeştir. “Gorgo” kelimesi Yunanca “korkunç, dehşet verici” anlamına gelir. Bu nedenle Medusa’nın başı, tapınak gibi kutsal yapıları korumak için mimariye işlenmiştir.

Apollon Tapınağı (Didim Belediyesi)

Günümüzdeki Durum

Bugün tapınak, antik çağın kalıntılarını yansıtır. Orta avluda görülen temeller, erken tapınağın izlerini taşırken, Hellenistik naiskos’un yerine inşa edilen bazilikanın kalıntıları da mevcuttur. 1493 depremiyle büyük zarar gören tapınak, asırlar boyunca harabe halinde kalmış, ancak çevresindeki verimli arazi yöre halkı tarafından kullanılmıştır. Apollon Tapınağı, hem mimari özellikleriyle hem de kehanet merkezi olarak taşıdığı önemle, Ege’nin değerli kültürel miraslarından biridir.