Dijital İkiz

Dijital ikiz (Digital Twin), fiziksel bir sistemin veya sürecin dinamik, veri odaklı dijital temsilidir. Bu teknoloji, havacılıkta tasarım, üretim, operasyon ve bakım süreçlerinin bütüncül biçimde yönetilmesini sağlayan bir paradigma dönüşümü oluşturur. Uçakların ve alt sistemlerinin yaşam döngüsü boyunca elde edilen sensör verilerinin sürekli olarak sanal modele aktarılması, uçuş güvenliği, bakım planlaması, yakıt verimliliği ve maliyet azaltımı gibi alanlarda önemli avantajlar sunmaktadır.

Dijital İkiz Kavramı ve Bileşenleri

Havacılıkta dijital ikiz, fiziksel bir hava aracının veya bileşeninin gerçek zamanlı sanal kopyası olarak tanımlanır. Temel bileşenleri üç grupta toplanır: fiziksel taraf (sensörler, donanımlar), sanal taraf (analitik modeller, yapay zekâ uygulamaları) ve bağlantı katmanı (veri iletim ağları ve insan-makine arayüzleri).

Fiziksel tarafta yer alan sensörler sıcaklık, basınç, titreşim ve hız gibi parametreleri sürekli izler. Sanal tarafta bu veriler, fiziksel temelli modeller ve makine öğrenimi algoritmalarıyla analiz edilir. Veri bağlantısı ise yüksek hızlı iletişim teknolojileri (5G, SatCom, Wi-Fi) aracılığıyla sağlanır. Bu yapı, uçak sisteminin davranışını anlık olarak yansıtmakla kalmaz; aynı zamanda gelecekteki performansı öngörme ve operasyonel karar destek süreçlerini güçlendirir.

Tarihsel Gelişim ve Uygulama Alanları

Dijital ikiz kavramı, kökenini 1970’lerde NASA’nın Apollo 13 görevinde kullandığı fiziksel ikiz sistemlerinden alır. Bu yaklaşım, 2000’li yıllarda Michael Grieves’in “Product Lifecycle Management” (PLM) çerçevesinde kavramsallaştırmasıyla dijital ortama taşınmıştır. Günümüzde dijital ikiz teknolojisi, uçak gövdesi, motor, aviyonik sistemler ve filo yönetimi gibi alanlarda yaygın olarak kullanılmaktadır.

Üretim aşamasında dijital ikizler, montaj süreçlerini doğrulamak, kalite kontrolünü sağlamak ve üretim hatalarını önceden tespit etmek için kullanılır. Operasyon aşamasında ise uçuş verileri analiz edilerek bakım ihtiyacı öngörülür ve arıza olasılıkları azaltılır. Bu yöntem, havayolu şirketlerinin “predictive maintenance” uygulamalarını destekleyerek arıza kaynaklı operasyonel gecikmeleri en aza indirir.

Veri Odaklı Yaşam Döngüsü Yönetimi

Modern havacılıkta dijital ikiz yaklaşımı, uçağın yaşam döngüsünün her aşamasında karar verme süreçlerini bütünleştiren bir sistem olarak görülmektedir. Kabashkin’in (2024) modelinde, yaşam döngüsü üç ana fazda ele alınır: tasarım, üretim ve operasyon. Tasarım aşamasında dijital ikiz, sanal prototip olarak görev yapar ve mühendislik verilerinin entegrasyonunu sağlar. Üretim aşamasında, gerçek üretim sürecinden alınan veriler sanal modele entegre edilerek “as-built” durumu oluşturulur. Operasyon aşamasında ise sensör verileri aracılığıyla sürekli güncellenen model, uçak performansını ve bakım gereksinimlerini izler.

Bu yapı, fiziksel temelli (physics-based), veri temelli (data-driven) ve hibrit modellerin entegrasyonuyla çalışır. Fiziksel modeller mühendislik ilkeleriyle sistem davranışını tanımlarken, veri temelli modeller makine öğrenimi teknikleriyle gerçek zamanlı uyarlanabilirlik sağlar. Hibrit yaklaşım, her iki yöntemin avantajlarını birleştirerek daha doğru ve hızlı tahminler sunar.

Üretim ve Bakım Uygulamaları

Dijital ikizler, üretim süreçlerinde kalite güvencesi, montaj optimizasyonu ve tedarik zinciri yönetimi için kullanılmaktadır. CEAS Aeronautical Journal’da yayımlanan 2024 tarihli çalışmaya göre, üretim ve bakım süreçlerindeki dijital ikiz uygulamaları, özellikle kalite denetimi, retrofit tasarımı ve modüler kabin montajı alanlarında verimlilik artışı sağlamaktadır.

MRO (Maintenance, Repair, and Overhaul) aşamasında dijital ikizler, uçak sistemlerinden gelen sürekli verileri analiz ederek arıza eğilimlerini tespit eder. Bu yöntem, planlı bakım süreçlerinin dijital tahminlerle uyumlaştırılmasına olanak tanır. Böylece hava araçlarının hizmet dışı kalma süresi azaltılır ve yaşam döngüsü maliyetleri düşürülür.

Ekonomik Boyut ve Yatırım Etkisi

Malone yapılan araştırmada, dijital ikiz yatırımlarının havacılık ve savunma sektöründe maliyet optimizasyonu ve karar verme süreçlerinde yüksek getiri sağladığı belirtilmiştir. Bu yatırımlar, model tabanlı sistem mühendisliği (MBSE) altyapısına dayanarak sistemlerin tasarım, analiz ve simülasyon süreçlerini bütünleştirir. Dijital ikizlerin getirisi, yalnızca bakım maliyetlerinin azalmasıyla değil, aynı zamanda ürün geliştirme sürelerinin kısalması ve güvenilirliğin artmasıyla ölçülmektedir. ABD Savunma Bakanlığı’nın (DoD) dijital mühendislik stratejisinde, dijital ikizler sistem doğrulama, performans öngörüsü ve sürdürülebilirlik değerlendirmelerinde temel araç olarak kabul edilmektedir^【1】. 

Gelecek Yönelimleri ve Araştırma Alanları

Havacılıkta dijital ikiz teknolojisinin geleceği, bilişsel ve standartlaştırılmış ikizlerin geliştirilmesine yönelmektedir. Bu yeni nesil “aero-DT” sistemleri, yapay zekâ destekli öngörücü analiz, 6G tabanlı veri aktarımı ve federatif öğrenme yöntemleriyle desteklenmektedir. Standardizasyon çalışmaları (örneğin, Avrupa’daki Gaia-X ve IDTA girişimleri) veri sahipliği, birlikte çalışabilirlik ve güvenli paylaşım alanlarında ilerlemeyi hedeflemektedir.

Bu çerçevede, dijital ikizler yalnızca mühendislik aracı olmaktan çıkıp, havacılık sistemlerinin ekonomik, çevresel ve operasyonel sürdürülebilirliğini optimize eden stratejik karar destek mekanizmalarına dönüşmektedir.

Havacılıkta dijital ikiz uygulamaları, fiziksel sistemlerin dijital temsilleri aracılığıyla uçak tasarımı, üretimi ve bakım süreçlerinde dönüşüm sağlamaktadır. Bu teknoloji, yüksek güvenilirlik gerektiren sistemlerde karar desteği, performans optimizasyonu ve yaşam döngüsü yönetimi için temel bir araç hâline gelmiştir. Veri odaklı yaklaşımlar, yapay zekâ ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelerle birlikte, gelecekte dijital ikizlerin havacılık endüstrisinde standart bir bileşen olarak konumlanması beklenmektedir.