Diyarbakır Ulu Camii

Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’nun en eski camilerinden biri olup şehirde bulunan tarihi camiler içinde en büyüğüdür. Yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, cami, MS 639 yılında Hz. Ömer döneminde Diyarbakır’ın fethinden sonra kentin en büyük kilisesi olan Mar Toma Kilisesi’nin camiye çevrilmesiyle oluşturulmuştur. İslam âleminde Kâbe, Mescid-i Nebevi, Mescid-i Aksa ve Şam Emeviye Camisi’’nden sonra beşinci Harem-i Şerif (Kutsal Mabed) olarak kabul edilmektedir. Plan itibarıyla Şam Emeviye Camisi’nin Anadolu’ya yansıması olarak yorumlanan bu yapı, tarihin her döneminde ibadet merkezi olarak kullanılmış ve Diyarbakır’daki en büyük yapılar topluluğunu oluşturmuştur.

Diyarbakır’da hüküm sürmüş bütün devletler tarafından Ulu Cami’ye önem verilmiştir. Büyük Selçuklu Hükümdarı Melikşah, Anadolu Selçuklu Hükümdarı Gıyaseddin Keyhüsrev, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan, Osmanlı padişahlarından birçoğu ile İnaloğulları, Nisanoğulları ve Artuklulara ait kitabe ve fermanlar caminin çeşitli yerlerinde bulunmaktadır. Cami, 1091 yılında Melikşah’ın buyruğuyla büyük bir onarım geçirmiş, farklı dönemlerde yapılan eklenti ve onarımlarla bugünkü şeklini almıştır. Avlu cephelerinde farklı dönemlere ait mimari bezemeler, kabartmalar ve yazıtlar, bir uyum içinde yer almaktadır.

Mimari Özellikleri

Dikdörtgen bir plana sahip olan Diyarbakır Ulu Cami, ortasında büyük bir avlusu bulunan bir külliye görünümündedir. Avlunun güneyinde Hanefiler Bölümü, kuzeyinde Şafiiler Bölümü ve Mesudiye Medresesi, batısında Zinciriye Medresesi, doğusunda ise revaklı bölümler yer alır. Camiye giriş üç ayrı kapıdan sağlanır; doğudaki ana (taç) kapı, iki köşesinde aslanla boğa mücadelesini simgeleyen simetrik kabartma figürlerle dikkat çeker. Yapının içi, çok sütunlu bir plana sahip olup orta bölümün tavanı ve yüzeyleri, özellikle Osmanlı dönemine ait özellikler taşıyan kalem işleriyle süslenmiştir.

Caminin Bölümleri

• Doğu Maksuresi: Kitabesine göre 1163-1164 yıllarında İnaloğlu Mahmut ve veziri Nisanoğlu Ali tarafından yaptırılmıştır. Üst katı Osmanlı döneminde kütüphane olarak kullanılmak üzere eklenmiş, her iki katında nakışlarla bezeli korint düzeninde sütun başlıkları bulunmaktadır.
• Batı Maksuresi: İnaloğlu Ebu Mansur tarafından alt katı 1117’de, üst katı 1124’te inşa edilmiştir. Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan döneminde bir bölümü onarılmıştır.
• Güneş Saati: Avluda yer alan ve El Cezeri tarafından yapılan güneş saati, 900 yıldan uzun bir geçmişe sahiptir. Yuvarlak bir mermer üzerine yerleştirilen metal parçasının güneş hareketleriyle oluşturduğu gölgeyle zamanı gösterir. 1920’lerde şimdiki yerine taşınmış ve korunması için çevresine demir bir yapı eklenmiştir.
• Şadırvan: 1849 yılında inşa edilen sekizgen planlı şadırvan, mermer işlemeli sütunlar üzerine oturtulmuş ve sivri bir kubbe ile örtülmüştür.
• Hanefiler Bölümü: Külliyenin en eski mekânlarından biri olan bu bölüm, mihraba paralel üç sahınlı bir plana sahiptir. Ortasında içten kubbe, dıştan kırma çatıyla örtülü bir alan bulunur ve yoğun kalem işleri iç mekâna hareket katar.
• Şafiiler Bölümü: 12. yüzyılda İnaloğulları tarafından inşa edilmiş, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Atak Beyi Emir Ahmet Zırki tarafından onarılmıştır.
• Mesudiye Medresesi: Kesme taştan iki katlı olarak inşa edilen medrese, doğu-batı yönünde uzanır ve ortasında kareye yakın bir avlu bulunur. Günümüzde Yazma Eserler Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
• Zinciriye Medresesi: Sincariye Medresesi olarak da bilinen bu yapı, tek katlı ve iki eyvanlıdır. 1934’te Diyarbakır Arkeoloji Müzesi olarak kullanılmıştır ve caminin yanında yer alır.

Diyarbakır Ulu Camii, hem mimari özellikleriyle hem de tarihsel önemiyle yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çeken bir yapıdır. El Cezeri’nin güneş saati gibi özgün unsurları ve farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan kitabeleriyle, Anadolu’nun zengin kültürel mirasının bir simgesi olarak varlığını sürdürmektedir.