İletim ve dağıtım hatlarında kullanılan ve iletkenleri birbirlerinden belirli uzaklıkta havada tutmaya yarayan ve hat boyunca uygun aralık ve yükseklikte yerleştirilen şebeke donanımına direk denir.

Elektrik İletim Direğinin Bölümleri

Temel (Foundation): Direğin zemine sağlam bir şekilde oturmasını sağlar. Beton blok şeklindedir. Direğin yükünü zemine iletir.

Direk Gövdesi (Pole or Tower Body): Direğin ana taşıyıcı kısmıdır. Yüksekliğe göre birkaç parçadan oluşabilir. Genellikle çelik kafes veya betonarme yapıdadır.

Travers (Cross Arm): İletkenleri (elektrik tellerini) taşımak için direğin yanlarına yatay olarak yerleştirilir. İletkenler arasında uygun mesafeyi sağlar.

İzolatör (Insulator): Elektrik iletkenlerini direğe sabitlemek ve direkle elektriksel izolasyon sağlamak için kullanılır. Seramik, cam veya kompozit malzemeden yapılır.

İletken (Conductor): Elektrik enerjisini taşıyan tellerdir. Alüminyum, bakır ya da çelik takviyeli alüminyum (ACSR) olabilir.

Toprak Teli (Ground Wire / Shield Wire): Direğin en üst kısmında bulunur. Yıldırımdan korunmak amacıyla iletken hatların üzerine yerleştirilir. Topraklama sistemine bağlıdır.

Topraklama Sistemi: Yıldırım veya kaçak akımların toprağa iletilmesini sağlar. Genellikle direğin temelinde bakır çubuklar veya çelik levhalarla oluşturulur.

Etiket Levhası (Name Plate): Direkle ilgili bilgiler (tipi, seri numarası, üretici firma, üretim yılı vs.) bu plakada yer alır.

Merdiven ve Emniyet Donanımı (Opsiyonel): Direk üzerinde bakım yapılması gerekiyorsa, tırmanma için merdiven, emniyet halatları, basamaklar da bulunabilir.

Malzeme Cinsine Göre Direk Çeşitleri

Enerji iletim hatlarında kullanılan direkler ağaç, beton ve demir malzemelerinden yapılmaktadır

Ağaç direkler

Karaçam, köknar, ladin, ardıç gibi ağaç türlerinden yapılan direklere ağaç direkler denilmektedir. Alçak ve orta gerilimli havai iletim ve dağıtım hatlarında kullanılmaktadır. Mekanik dayanımlar az olduğundan direkler arası mesafe kısa seçilmeli ve hattın gerilim seviyesi yüksek olmamalıdır. Hava şartlarından ve haşerelerden olumsuz etkilendikleri için özel işlemlere tabi tutulmaktadır.

Yağmur veya kar sularının direğe zararını engellemek için direk tepesi 45 derece açı ile kesilir. Boyları 8 metreden 13,5 metreye kadar olup, izolatörler doğrudan direğe takılmaktadır. Demir traversler kullanılmakta ve üzerinde iletkenler taşınmaktadır. Maksimum 30 kV’a kadar kullanılmaktadır. Türkiye’de ise genellikle köy dağıtım şebekelerinde ve acil durumlarda geçici olarak kullanılmakta ve ileride değiştirilmektedir.

Beton direkler

Beton direkler çimento, su ve katkı maddelerinin uygun oranlarda karıştırılarak ve silindirik şekilde yapılan direk türüdür. Bu direk tipleri profil itibarı ile alçak gerilim A tipi demir direklere benzerler ve tip isimleri de Al, A2, A5, B3, B4, Cl, C3 şeklinde verilmiştir. Ortalama 50-60 yıl kullanım ömürleri vardır. Genellikle alçak, orta ve yüksek gerilimlerde kullanılmaktadır. Yol aydınlatmalarında, hat başı ve sonu, köşe direği olarak da tercih edilmektedir. Yüksek dayanımlı çelik tel veya çelik çubukların kullanılmasıyla elde edilmektedir. İzolatörlerin monte edildiği traversler betondan veya demirden yapılmaktadır. Temeli beton dolgudur, tepe kuvvetine göre ağırlıkları 250 kg’dan 3500 kg’a kadar, boyları 8 m’den 26 m’ye kadar ve çapları ise 50 cm’ye kadar değişmektedir

Demir direkler

Demir direkler, demir ve çelikten yapılır. Alçak, orta ve yüksek gerilimde kullanılmaktadır. Temeli beton ile doldurulur, en küçük yüksekliğe göre en az derinliği 150 cm olmalı ve yapılarında I, U, L şeklinde profiller kullanılır. Demir direkler, A ve kafes tipi direkler, boru direkler, putrel direkler olmak üzere üç türe ayrılmaktadır.

Kullanım Yerlerine Göre Direk Çeşitleri

Taşıyıcı direkler: İletkenleri taşımak amacı ile güzergâh boyunca kullanılan direkler taşıyıcı direklerdir. Güzergâh boyunca giden hattın küçük derecede olsa yön değiştirdiği yerlerde kullanılan 10 direkler ise köşede taşıyıcı direklerdir ve iletkenlerin izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlandığı direklerdir.

Durdurucu direkler: Taşıyıcı direklere asılmış ve taşınan iletkenlerin hat boyunca sağlam ve sabit noktalara bağlanarak, gerilmiş olmalarını sağlayan direklerdir. Havai hattın başladığı ve bittiği yerlerde kullanılan iletkenlerin izolatörlere nihayet bağı ile bağlandığı veya gerildiği direklere nihayet direkler denir

Branşman direkleri: havai hattının kollara ayrıldığı yerlerdeki taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direklerdir. Üzerlerinde gerekli ilave bağlama tesisleri ve ayırıcı yada kesicilerde bulunabilir.

Tevzi direkleri: Havai hattında ikiden fazla nihayet bağı ile bağlı olan hatların kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklere ayırım yada tevzi direkleri denir. Ana hat olarak kesiti en büyük olan hat kabul edilir, kalan diğer hatlar ise bu ana hattın birer branşmanıdır

Geçit direkleri: Enerji iletim hattı boyunca yer alan su kanalı, boğaz, karayolu, tren yolu, demiryolu gibi yerleri geçmek amacıyla kullanılan özel üretim direklerdir.

Müşterek direkler: Enerji nakil hattı üzerinde alçak gerilim ve orta gerilim şebekesi için aynı direkler kullanılıyorsa bu direklere müşterek direkler denir. Genellikle müşterek direkler dağıtım yapılan yerlerde, şehir merkezlerinde ve aydınlatma sistemlerinde kullanılır.

Aydınlatma direkleri: Sokak, yol, park, işyeri ve fabrika aydınlatmalarında kullanılan direklerdir. Aydınlatma direkleri yer altı kablosu ile, havai hat direkleri üzerlerinde aydınlatma konsolu takılarak imal edilir.

Gerilimlere Göre Direk Çeşitleri

Enerji iletim hattı dağıtım ve iletim sistemlerinden oluşmaktadır. Dağıtım sistemi alçak ve orta gerilim hattı olarak, iletim sistemi ise yüksek ve çok yüksek gerilim hattı olarak sınıflandırılmaktadır.

Alçak Gerilimde Kullanılan Direkler

Alçak gerilim seviyesinde 100 – 1000 volta kadar kullanılan direkler ağaçtan, demirden veya betondan yapılabilir. Bazen hem alçak gerilim hattı hem de orta gerilim hattı aynı direkte çekilmektedir. İller Bankası tarafından standardize edilen alçak gerilim şebekelerinde kullanılan A ve kafes tipi demir direklerin boyları kısa ve uzun direkler için ayrı ayrıdır. Türkiye’de enerji iletim hattında ve alçak gerilimli şehir şebekelerinde beton direkler çok büyük oranda kullanılmaktadır. Türkiye’de ilk defa, İller Bankası tarafından kurulan İlsu Şirketi tarafından prefabrike vibre beton direk imalatı yapılmıştır. 1950 yılından itibaren kasabaların şebeke tesislerinde kullanılmaya başlanmıştır.

Orta Gerilimde Kullanılan Direkler

Orta gerilim olarak 3 kV, 6 kV, 10 kV, 15 kV, 20 kV, 25 kV, 30 kV, 31,5 kV, 33 kV, 34,5 kV gerilimler uygulanmaktadır. Orta gerilimde kullanılan direklerin boyları 9 metreden 25 metre arasında değişmektedir. Ağaç, beton ve demir direk olarak imal edilmekte, günümüzde en çok kullanılan beton ve demir direklerdir. Ağaç direkler ise sadece acil durumlar için kullanılmaktadır, fakat daha sonra yerine beton ya da demir direk takılmaktadır.

Yüksek Gerilimde Kullanılan Direkler

Yüksek gerilim seviyesi olarak 45 kV, 60 kV, 66 kV, 80 kV, 110 kV gerilimler uygulanmaktadır. Yüksek gerilim Enerji İletim hattında demir direklerin farklı türleri kullanılmaktadır. Demir direkleri çevrede etkiyebilecek faktörlerden korumak için boya ve koruyucu tabakalar sürülür, belirli zamandan sonra bu tabakalardaki işlemlerin tekrarlanması gerekmektedir.