Elhamra Sineması

Elhamra Sineması, İzmir’in Konak ilçesinde 1926’da hizmete açılan tarihî bir sinema binasıdır. Millî Sinema ve Millî Kütüphane Sineması adlarıyla da anılan yapı, Millî Kütüphane Caddesi (eski adıyla Nadir Nadi Caddesi) üzerindedir. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı (Millî Mimari Rönesansı) üslubundaki yapının temeli 1915’te atılmıştır.^【1】 Mimar Tahsin Sermet Bey tarafından İzmir Milli Kütüphanesi’ne gelir sağlamak amacıyla tasarlanan, mühendisliğini Mehmet Galip ve Fescizade İbrahim Galip beylerin üstlendiği bina 1926 yılında hizmete girmiştir. Yapı, 1978’de Kültür Bakanlığına kiralanmış ve restorasyonun ardından 1982’de İzmir Devlet Opera ve Balesinin kullanımına verilmiştir.^【2】

^{Elhamra Sineması} (İzmir Büyükşehir Belediyesi)

20. yüzyılın başlarında İzmir’de kütüphanelerin ve kültürel yaşamın ağırlıklı olarak azınlıkların elinde bulunması üzerine Türkler de millî bir kütüphane kurmaya karar vermiştir. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 1911 Selanik Kongresi kararları doğrultusunda örgütlenen Milli Kütüphane Encümeni, kütüphaneyi yaşatmak amacıyla Salepçioğlu Konağı’nın bahçesine ahşap bir sinema yaptırmış; 1913’te açılan ilk Kütüphane-i Milli Sineması’nın gelirinin %50’si kütüphane fonuna ayrılmıştır.^【3】

Elde edilen gelir ve İzmir Valisi Rahmi (Aslan) Bey’in tahsis ettiği arsa üzerinde sinema ve kütüphane kompleksinin temelleri 14 Mayıs 1915’te (Gürlek’e göre 16 Mayıs 1915’te) atılmıştır. Birinci Dünya Savaşı ve Yunan işgali yıllarında duraksayan inşaat süreci, 9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtuluşunun ardından yeniden başlamıştır. 1925 yılında İpekçi Kardeşlerle yapılan işletme anlaşması sonucu inşaatı tamamlanan bina, 1926 yılında “Elhamra Sineması” adıyla faaliyete geçmiştir.^【4】

Açılış döneminde 840 kişilik kapasiteli ve 120 metrekarelik sahneye sahip olan salonda film gösterimlerinin yanı sıra batı ve klasik Türk müziği, opera, operet, bale ve tiyatro gösterileri düzenlenmiştir. Mustafa Kemal Atatürk salonda film ve müsamere izlemiş; Atatürk’e yönelik suikast girişimi nedeniyle tutuklananların İstiklâl Mahkemesi duruşmaları bu binada yürütülmüştür.^【5】

1978’de Millî Kütüphane Vakfının mülkiyetine geçen bina, Kültür Bakanlığı'na kiralandıktan sonra restorasyona alınmıştır. İzmir Devlet Opera ve Balesi Müdürlüğü, 1982’deki kuruluşundan bu yana binayı Elhamra Sahnesi olarak kullanmaktadır.^【6】

Doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bina, bir giriş katı ile bir asma kattan oluşmaktadır. Yığma yapım tekniğiyle moloz taş ve tuğla almaşık duvarlarla inşa edilen yapıda mermer, ahşap, maden, cam, sac ve kurşun malzeme ile çini panolar bir arada kullanılmıştır. Güney cephesinde Milli Kütüphane binası bitişik olarak yer alırken, kuzey cephesinde asma kat seviyesine kadar yükselen fuaye bulunmaktadır. ^【7】

Batı (ön) cephesinde mermer basamaklarla ulaşılan üçlü giriş açıklığı; mermer sütunlar, mukarnaslı başlıklar ve sivri kemerlerle biçimlendirilmiştir. Giriş üzerinde ahşap saçak, asma kat seviyesinde sivri kemerli pencereler ve kalkan duvarda üçgen tepelik yer alır; tepelikteki bitkisel bezemeler suni taştandır. Batı cephenin tümü yaklaşık 1 metre yüksekliğe kadar mermer kaplamalı olup geri kalan kısımda sıva üzerine derz çizgileri çizilerek kesme taş görünümü verilmiştir.^【8】

Giriş ve pencere kemer köşeliklerinde firuze zemin üzerine ağırlıklı olarak kırmızı, yer yer sarı renkte palmet, rumi, kıvrık dal ve filiz motifli çini panolar kullanılmış; kıvrık dallarda koyu mavi tercih edilmiştir.^【9】

^{El Hamra Sineması} (İzmir Büyükşehir Belediyesi)

Giriş holünün zemini mozaik panolarla kaplıdır; bezemede ağırlıklı olarak geometrik formlar görülür. Beşik tonoz biçimli asma tavana sahip salonun batısında yarım daire plan çerçevesinde sıralanmış localar, doğusunda sahne ve orkestra çukuru yer alır; salonun zemini ahşap parkedir ve günümüzdeki kapasitesi yaklaşık 400 izleyicidir.^【10】

Salonda alçı bezeme ile sahne alınlığında ve tavanda enine şeritler halinde kalemişi bezemeler yer alır; balkon altı tavan Türk nakışlarıyla bezelidir. Aydınlatma öğelerinde maden ve yer yer cam kullanılmış, salonda şark tipi avizeler ve kandiller bulunmaktadır. Salon duvarlarında ressam Naci Kalmukoğlu tarafından yapılmış, gösteri sanatlarından sahneler içeren dört adet duvar panosu yer alır.^【11】

Asma katta fuaye, yarım daire planlı balkon ve balkon girişinin üzerinde kumanda merkezi bulunmaktadır. Yapının çatısı kiremit kaplı kırma çatı ile biri büyük, diğeri küçük iki yalancı kubbeden oluşmakta olup kubbelerin üzeri kurşunla kaplıdır.^【12】