Empatik İşçi

Empatik işçi, Ekaterina Netchitailova tarafından özellikle Facebook ve benzeri çevrimiçi sosyal ağ kullanıcılarını tanımlamak amacıyla geliştirilen bir kavramdır. Kavram ilk kez Netchitailova’nın 2014 yılında TripleC dergisinde yayımlanan “The Flâneur, the Badaud and Empathetic Worker” başlıklı makalesinde ortaya atılmış, Türkiye’de ise 2016 yılında TRT Akademi dergisinde yayımlanan çevirisi aracılığıyla literatüre girmiştir. Bu kavramsallaştırma, sosyal ağ kullanıcılarının ne yalnızca pasif tüketici ne de yalnızca sömürülen bir işçi olarak tanımlanabileceği varsayımına dayanır.

Kavramsal Arka Plan ve Teorik Temeller

Kavramın teorik arka planı, emek, duygu ve üretim ilişkileri üzerine geliştirilen sosyal teori literatürüne dayanmaktadır. Bu bağlamda temel referanslardan biri Arlie Russell Hochschild’in The Managed Heart (1983) adlı çalışmasıdır. Hochschild, duygusal emek kavramını, bireylerin duygularını belirli kurumsal beklentiler doğrultusunda düzenlemek ve sergilemekle yükümlü olduğu bir emek biçimi olarak tanımlar. Hizmet sektöründe çalışan bireylerin gülümseme, ilgi gösterme veya empati kurma gibi duygusal ifadeleri iş tanımının bir parçası olarak yerine getirmesi, duyguların ekonomik süreçler içinde metalaşmış bir unsur olarak ele alındığını göstermektedir.

Bu yaklaşım, Michael Hardt ve Antonio Negri tarafından geliştirilen maddi olmayan emek ve duygulanımsal emek kavramlarıyla ilişkilidir. Hardt ve Negri, üretim süreçlerini yalnızca fiziksel malların üretimiyle sınırlı olmayan bir çerçevede ele alır; bilgi, iletişim, ilişki ve duygu üretimini ekonomik faaliyetler kapsamında tanımlar. Bu bağlamda emek, fabrika temelli üretim alanlarının ötesine geçerek gündelik yaşam pratikleri ve sosyal ilişkilerle ilişkilendirilmektedir. Duygulanımsal emek ise bireylerin başkalarıyla kurdukları ilişkiler aracılığıyla duygu, bağ ve topluluk üretmesine dayanan bir emek biçimi olarak tanımlanır ve bu üretim biçimi dijital platformlar aracılığıyla görünür hâle gelmektedir.

Kavramsal çerçevenin bir diğer bileşeni üreten tüketici (prosumer) kavramıdır. Alvin Toffler tarafından ortaya atılan ve Axel Bruns tarafından dijital medya bağlamında geliştirilen bu kavram, kullanıcıların hem içerik tüketen hem de içerik üreten aktörler olarak konumlandığını ifade eder. Sosyal medya ortamlarında kullanıcılar, platformların sunduğu teknik altyapı üzerinden üretim ve tüketim faaliyetlerine eş zamanlı olarak katılmaktadır.

Sosyal Medyada Kullanıcı Tipolojileri: Flâneur, Aylak (Badaud) ve Empatik İşçi

Netchitailova, empatik işçi kavramını açıklamak amacıyla sosyal medya kullanıcılarını, platformdaki etkileşim düzeyleri ve bulunma motivasyonları temelinde üçlü bir tipoloji içinde ele alır. Bu tipoloji; flâneur, aylak (badaud) ve empatik işçi figürlerinden oluşmaktadır.

Flâneur, entelektüel merakla ağ ortamında dolaşan, gözlem ve keşfe odaklanan kullanıcı tipini ifade eder. Sosyal medya bağlamında flâneur; yeni bilgiye, güncel haberlere veya kültürel içeriklere erişmek amacıyla platformda bulunan ve ağırlıklı olarak izleme ve gözlem pratikleriyle tanımlanan bir konuma sahiptir.

Aylak (badaud) ise platformu daha çok sansasyon, dedikodu ve seyir amacıyla kullanan, etkileşim düzeyi sınırlı ve yüzeysel kalan kullanıcıyı tanımlar. Bu kullanıcı tipi içerikleri takip eder ancak içerik üretimi ya da duygusal katılım açısından aktif bir rol üstlenmez.

Empatik işçi figürü, flâneur ve aylak tiplerinden farklı olarak platformda yalnızca gözlemci ya da izleyici konumunda yer almaz. Empatik işçi, başkalarının paylaşımlarına duygusal tepkiler veren, empati kuran ve etkileşim süreçlerine katılan kullanıcıyı ifade eder. Bu duygusal katılım, dijital platformlar açısından ekonomik değere dönüştürülebilen bir faaliyet niteliği taşır.

Empatik İşçi ve Duygusal / Duygulanımsal Emek

Empatik işçi kavramı, duygusal ve duygulanımsal emek tartışmalarıyla ilişkilidir. Arlie Hochschild tarafından tanımlanan duygusal emek; belirli bir işyeri, zaman ve ücret ilişkisi içinde kurumsal kurallara bağlı olarak yürütülen duygu yönetimini ifade eder. Bu emek biçimi, çalışanların belirli duyguları sergilemesini iş tanımının bir parçası hâline getirir.

Buna karşılık Michael Hardt ve Antonio Negri tarafından geliştirilen duygulanımsal emek kavramı, üretimin fabrika ve işyeri sınırlarının ötesine geçerek iletişim ve sosyal ilişkiler yoluyla gerçekleştiği bir emek biçimini tanımlar. Duygulanımsal emek, bireylerin başkalarıyla kurdukları ilişkiler aracılığıyla duygu, bağ ve topluluk üretmesini kapsar.

Empatik işçi, bu ikinci emek biçimiyle ilişkilendirilmektedir. Sosyal ağlarda gerçekleşen duygusal paylaşımlar ve etkileşimler, boş zaman faaliyeti olarak görünse de üretim ve yeniden üretim süreçleriyle bağlantılı bir değer üretimi ortaya koymaktadır.

Kimlik İnşası, Maddi Olmayan Emek ve Oyun Emeği

Empatik işçinin ürettiği değer, sosyal medya ortamlarında yürütülen kimlik inşası süreçleriyle doğrudan ilişkilidir. Kullanıcı, dijital platformlarda gerçekleştirdiği paylaşımlar ve etkileşimler aracılığıyla kendisini belirli bir sosyal konum içinde tanımlar ve görünür kılar. Bu süreç, benliğin yalnızca bireysel bir ifade alanı olmaktan çıkıp sosyal etkileşimler içinde sürekli olarak yeniden kurulan bir yapı hâline gelmesiyle karakterize edilir.

Kimlik inşasına yönelik bu pratikler, maddi olmayan emek tartışmaları kapsamında ele alınmaktadır. Kullanıcının duygu, ilişki ve iletişim temelli faaliyetleri; ölçülebilir bir ürün ortaya koymasa da dijital platformlar açısından veri üretimi, içerik dolaşımı ve etkileşim yoğunluğu yoluyla ekonomik değer yaratmaktadır. Bu bağlamda empatik işçi, gündelik sosyal etkileşimlerini üretim süreçleriyle iç içe geçmiş bir biçimde sürdürmektedir.

Kullanıcının empati temelli etkileşimleri, Christian Fuchs’un oyun emeği (play labor) kavramı çerçevesinde açıklanmaktadır. Oyun emeği, bireylerin eğlence, sosyalleşme ve boş zaman etkinliği olarak algıladıkları faaliyetlerin, dijital kapitalizm bağlamında artı değer üretmesine işaret eder. Empatik işçinin duygusal katılımı ve etkileşim sürekliliği, bu çerçevede platformlar için ücretsiz emek niteliği taşımaktadır.

Bu süreçte kimlik inşası, yalnızca bireysel bir sunum faaliyeti olarak değil, aynı zamanda ekonomik değere dönüştürülebilen bir üretim pratiği olarak konumlanmaktadır. Empatik işçi, sosyal ilişkiler ve duygusal etkileşimler üzerinden benliğini kurarken bu faaliyetler dijital platformların ekonomik işleyişine dâhil olmaktadır.

Yüz Çalışması (Facework)

Yüz çalışması (facework), Erving Goffman tarafından geliştirilen bir kavram olup bireyin sosyal etkileşimler sırasında kendi itibarını, tutarlı benlik imajını ve toplumsal kabulünü korumaya yönelik davranışlarını ifade eder. Bu kavram, bireyin başkalarıyla kurduğu ilişkilerde “yüzünü” koruma ve etkileşim düzenini sürdürme çabasını tanımlamak amacıyla kullanılmaktadır.

Dijital platformlarda yüz çalışması, kullanıcıların paylaşımlarını seçme, kendilerini belirli biçimlerde sunma ve etkileşimlere verdikleri tepkiler üzerinden somutlaşır. Sosyal medya kullanıcıları; profil düzenlemeleri, paylaşılan içeriklerin tonu ve etkileşim biçimleri aracılığıyla tutarlı bir benlik imajı oluşturmaya ve sürdürmeye çalışır. Bu süreç, çevrimdışı sosyal etkileşimlerde olduğu gibi belirli normlar ve beklentiler çerçevesinde şekillenir.

Sosyal medya bağlamında yüz çalışması, yalnızca bireyin kendi yüzünü koruma çabasıyla sınırlı değildir. Kullanıcılar aynı zamanda başkalarının yüzünü zedelememeye yönelik davranışlar da sergiler. Beğenme, yorum yapma ya da etkileşimden kaçınma gibi pratikler, dijital ortamda karşılıklı yüz koruma mekanizmalarının bir parçası olarak işlev görür.

Empatik işçi bağlamında yüz çalışması, duygusal etkileşimlerin düzenlenmesinde merkezi bir rol oynar. Kullanıcının empati temelli tepkileri, hem kendi benlik sunumunu sürdürmesine hem de sosyal ilişkilerin devamlılığına katkı sağlar. Bu yönüyle yüz çalışması, dijital platformlarda duygusal etkileşimlerin örgütlenmesini açıklayan temel kavramsal çerçevelerden biri olarak değerlendirilmektedir.