Eşiksellik

Eşiksellik (liminalite); antropoloji, sosyoloji, edebiyat ve çeviribilim başta olmak üzere birçok disiplinde kullanılan, bireylerin, grupların ya da toplumların bir durumdan veya toplumsal konumdan diğerine geçerken tecrübe ettikleri arada kalmışlık, belirsizlik ve arafta olma evresini tanımlayan bir terimdir.^【1】

Kökeni Fransız etnograf Arnold van Gennep’in "Geçiş Ritüelleri" (Rites de Passage) çalışmasına dayanan ve Britanyalı kültürel antropolog Victor Turner tarafından genişletilen kavram; hukukun, geleneklerin ya da normların belirlediği sabit toplumsal yapıların askıya alındığı, bireyin eski kimliğini bıraktığı ancak henüz yeni kimliğine kabul edilmediği istikrarsız ve geçişken bir aşamayı temsil eder.^【2】,^【3】

^{Eşiksellik Sürecinde Birey (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Arnold van Gennep, toplumsal ve kültürel dönüşümlerdeki geçiş süreçlerini üç ana aşamada kategorize etmiştir:

1- Ayrılma (preliminal),

2- Eşik/aradalık (liminal)

3- Bütünleşme (postliminal).

İlk aşamada birey, mevcut toplumsal yapısından sembolik bir kopuş yaşar; üçüncü aşamada ise yeni statüsüyle topluma yeniden entegre olur.^【4】Bu iki sabit nokta arasında kalan eşiksellik dönemi ise tam bir belirsizlik alanıdır.^【5】

Victor Turner, eşiksellik kavramını bireylerin yasal veya kültürel konumların dışında kalarak "ne orada ne burada" olduğu bir aradalık (betwixt and between) durumu olarak kavramsallaştırmıştır. Turner'a göre eşik varlıkları (liminal personae); muğlaklık, görünmezlik ve statüsüzlük gibi özellikler taşır. Bu eşik durumu, bireylere belirli bir sosyal konuma tam olarak ait olmamalarından dolayı, mevcut toplumsal dogmalara ve normlara meydan okuma potansiyeli sunar.^【6】,^【7】

Kavram, kurgusal metinlerin analizinde hem karakterlerin kimlik krizlerini hem de toplumsal dönüşüm sancılarını incelemek için önemli bir araçtır. Thomas Hardy’nin Jude the Obscure romanındaki Jude Fawley karakteri, erginleme törenlerini tam olarak tamamlayamadığı için hayatı boyunca belirli bir sınıfa, ekonomik ya da entelektüel gruba ait olamayarak kalıcı bir eşiksellik içinde hapsolmuştur ve bu durum trajik sonunu hazırlamıştır.^【8】

Çeviribilim alanında eşiksellik, çevirmen figürünün kaynak ve erek kültür arasındaki o çekişmeli üçüncü alanda (eşikte) konumlanışını ifade eder. Thomas O. Beebee’nin çeviri süreçlerinin kurgudaki temsili için türettiği "transmesis" kavramı bağlamında eşiksellik, dilsel ve kültürel melezleşmenin sembolüdür.

Örneğin, Selim İleri’nin Kafes romanındaki Neveser karakteri, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde hem cinsel kimliğiyle hem de yazarlık ile ikincil görülen çevirmenlik arasındaki konumuyla tam bir eşik varlığıdır; imparatorluk geçmişi ile Batılı idealler arasında sıkışan modern Türk aydınının yabancılaşmasını metaforik olarak yansıtır.^【9】

Eşiksellik, çağdaş bilim kurgu literatüründe hümanizmin inşa ettiği katı kategorilerin aşılması amacıyla post-hümanist bir mercekten de ele alınmaktadır. Octavia E. Butler’ın Xenogenesis üçlemesinde, nükleer felaket sonrası insanlığın uzaylı bir ırk olan Oankali ile genetik alışverişe girmesi, aşina olunan insan tanımını ortadan kaldırarak eşiksel bir dönüşüm süreci başlatır.^【10】

^{Bireyin Benlik ve Toplumsal Normlar Arasındaki Sıkışmışlığı (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Bu süreçte, Rosi Braidotti’nin "not-Oneness" (birlik karşıtlığı) ve Stacy Alaimo’nun "bedenler arası geçişkenlik" (trans-corporeality) kavramlarıyla paralel olarak, insan ve insan olmayan varlıklar arasındaki geleneksel sınırlar bulanıklaşır.^【11】,^【12】 Karakterlerin tecrübe ettiği eşiksel belirsizlik, hiyerarşik ırk, cinsiyet ve tür ayrımlarını çökerterek melez kimliklerin ortaya çıkmasına ve biyolojik determinizmin ötesinde sürdürülebilir gelecek alternatiflerinin üretilmesine zemin hazırlar.^【13】

Mekânsal ve zamansal boyutuyla eşiksellik, günümüz uluslararası göç ve mülteci krizlerinin sosyopolitik analizinde de karşılık bulmaktadır. Sınırlar ve sınır bölgeleri (borderlands), egemen ideolojilerin dışarıda bıraktığı istikrarsız tecrit alanları olarak yapısal birer eşik mekânına dönüşür.^【14】

Zinnie Harris’in How to Hold Your Breath oyununda, ekonomik çöküş yaşayan Avrupalıların Afrika'ya ulaşmak için deniz yoluyla mülteci konumuna düşmesi, toplumsal düzenin askıya alındığı makro düzeyde bir eşiksellik krizidir.^【15】 Göçmen ve mülteciler, hukuksal ve toplumsal statüden yoksun bırakıldıkları bu geçiş sürecinde "yasal olarak var olan ama kimliksizleştirilen" bireyler olarak kalıcı bir arafta kalma (limbo) durumu yaşarlar; bu da eşikselliğin her zaman yapıcı bir normalleşmeyle sonuçlanmadığını, kurumsal krizler ve siyasi araçsallaştırmalar eliyle trajik bir kimlik yıkımına da yol açabileceğini gösterir.^【16】,^【17】