Feke Kalesi

Feke Kalesi, Adana ilinin Feke ilçesi yakınlarında, 1270 metre yüksekliğindeki sarp bir tepe üzerinde yer alan ortaçağ dönemine ait bir askeri yapıdır. Dikdörtgen planlı olan kale, kuzey-güney doğrultusunda uzanan beden duvarları, sekiz burcu ve bir gözetleme kulesi ile dikkat çeker. Ermeni Krallığı döneminde inşa edildiği bilinen kale, stratejik konumu sayesinde çevresindeki vadiyi ve yolları kontrol edebilmekteydi. Günümüzde yalnızca kalıntıları ulaşılabilir durumdadır ve yapının planı, savunma amacıyla tasarlanmış karmaşık bir giriş ve iç mekan düzeni sergiler.

Tarihçe

Feke Kalesi, Kilikya bölgesindeki Ermeni Krallığı’nın ilk kalelerinden biri olarak XII. yüzyılda stratejik bir rol üstlenmiştir. Kale, Feke ilçe merkezinin 6 kilometre kuzeydoğusunda, Kozan-Kayseri yolu üzerinde konumlanmış ve kuzey-güney doğrultusunda 190 x 25 metrelik bir alanı kaplamaktadır.^【1】 Ermeni Krallığı döneminde, bölgedeki siyasi ve askeri hareketlilik içinde önemli bir üs olarak kullanılmıştır. 1098 yılında Ruben’in oğlu Konstantin tarafından Bizanslılardan alınan kale, kısa süreli taht süresi ve bölgedeki güç dengeleri nedeniyle XI. yüzyılın sonları ile XII. yüzyıl başlarında birkaç kez el değiştirmiştir. 1111 yılında Baron I. Toros’un elde ettiği ganimetler Feke’de saklanmış, 1138 yılında ise Bizanslılar tarafından kuşatılmış, üç haftalık kuşatma sonucunda kale teslim edilmiştir.^【2】

Kale, sonraki yıllarda Danişmendliler ve Ermeni yönetimi arasında el değiştirmiş, II. Toros döneminde aşağı Kilikya’nın fethinde merkez üs olarak kullanılmıştır. 1275 yılında Memluk saldırılarından korunmak için Kozan patriği Feke’ye sığınmış, kalede bazı el yazmaları kalmış veya kopyalanmıştır. Bölge daha sonra Memluk ve Osmanlı hakimiyetine girmiş, Ermeni nüfus 1920’lere kadar varlığını sürdürmüştür.^【3】 Bu tarihsel süreç, kalenin Kilikya’daki askeri ve idari işlevlerini göstermekte ve Ortaçağ boyunca stratejik önemini koruduğunu ortaya koymaktadır.

Konum ve Stratejik Önemi

Feke Kalesi, Adana il merkezinin yaklaşık 120 kilometre kuzeyinde yer alan Feke ilçesi yakınında, 1270 metre yüksekliğindeki sarp bir tepenin üzerinde inşa edilmiştir. Kuzey-güney doğrultusunda uzanan vadi ve yollar üzerinde konumlanması, kaleye hem bölgeyi izleme hem de geçiş noktalarını kontrol etme olanağı sağlamıştır. Kalenin doğu ve kuzey cephelerinde yer alan dik yamaçlar, doğal savunma işlevi görmüş, yalnızca batı cephesinde sağlam beden duvarlarının inşasını gerektirmiştir. Bu topoğrafik avantaj, kale savunmasını güçlendirmiş ve düşman kuvvetlerinin kuşatma sırasında başarılı olmasını zorlaştırmıştır.

Kalenin bulunduğu stratejik konum, Ermeni Krallığı döneminde askeri ve idari açıdan önemini artırmıştır. Kozan-Kayseri yolu ve civardaki vadilerin kontrolü, kaleyi hem bölgesel güç merkezi hem de lojistik üs olarak kullanıma uygun hale getirmiştir. Ayrıca, kale yakınındaki yerleşim birimleri ve tarım alanlarının güvenliği, bu stratejik konum sayesinde sağlanabilmiş, savunma amacıyla planlanan giriş ve iç mekan düzeni de bu coğrafi avantajı destekleyecek şekilde tasarlanmıştır.

Mimari Özellikler

Feke Kalesi, kuzey-güney doğrultusunda uzanan beden duvarları, sekiz burcu ve bir gözetleme kulesi ile karakterizedir. Tepede yılan gibi kıvrılan beden duvarları, kaleye ulaşımı güçleştiren doğal uçurumlarla birleşir. Dikdörtgen planlı giriş bölümü, tonozlu ve merdivenli bir tünelle kalenin içine bağlanır. Kale, savunma amaçlı karmaşık bir düzen sergiler; burçlar ve duvar payeleri, stratejik açıdan kritik noktalarda konumlandırılmıştır. İç mekanlarda sarnıçlar, depolar ve diğer işlevsel alanlar bulunur. Kalenin genel planı, hem askeri hem de lojistik gereksinimleri karşılayacak şekilde tasarlanmış, çevresindeki vadileri ve geçiş yollarını kontrol etmeye yönelik bir mimari anlayışla oluşturulmuştur.

İç Mekanlar

Feke Kalesi’nin iç mekanları, savunma ve günlük kullanım ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde düzenlenmiştir. Kale içinde, suyun depolanması için sarnıçlar, askerî ve lojistik işlevler için depolar, mutfak ve koğuş alanları bulunmaktadır. Giriş bölümünden başlayan tonozlu ve merdivenli tünel, kaleye güvenli erişim sağlar ve savunma amaçlı düzenlemelerle desteklenmiştir. Sarnıçlar, anakayanın içine veya yüzeyine açılan kanallar aracılığıyla su toplama sistemine sahiptir. Mekanlar arasında yükseklik farkları ve mazgal pencereler, hem gözlem hem de savunma imkânı sağlamaktadır. Bu düzenlemeler, kalenin stratejik konumunu ve askeri işlevlerini destekleyen bir iç mekan organizasyonu sunmaktadır.

Malzeme ve İnşa Tekniği

Feke Kalesi’nin beden duvarları ve kuleleri, ağırlıklı olarak bosajlı kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Bazı bölümlerde farklı renkli taşların kullanımı, kulelerin görsel olarak ön plana çıkmasını sağlamıştır. Tonozlu yapılar ve sarnıçlar da kesme taşla örülmüş, işçilik detayları özellikle merdivenli tünel ve giriş mekanlarında öne çıkmaktadır. Duvarların kalınlığı ve paye düzenlemeleri, yapının yük taşıma kapasitesini artırmakta ve savunma fonksiyonunu güçlendirmektedir. Doğal kayalık zemin üzerine oturtulan duvarlar, inşa sırasında taşın yerleşiminde zorluk yaratmış, ancak aynı zamanda kaleye ek dayanıklılık kazandırmıştır.

Kalenin inşa tekniğinde, özellikle tonozlu ve merdivenli tüneller gibi karmaşık geçiş yolları dikkat çekmektedir. Bu yapı elemanları, yalnızca savunmayı güçlendirmekle kalmayıp, aynı zamanda düşmanın kaleye erişimini zorlaştıracak şekilde tasarlanmıştır. Kule ve burçların planları, dikdörtgen ve yuvarlak formda düzenlenmiş, beden duvarlarının üstünde mazgal pencerelerle donatılmıştır. Sarnıçlar ve su kanalları, anakaya ile uyumlu şekilde inşa edilerek suyun güvenli bir şekilde depolanmasını sağlamıştır. Tüm bu teknik uygulamalar, kalenin hem askeri hem de lojistik işlevlerini destekleyen detaylı bir inşa yaklaşımını ortaya koymaktadır.

Koruma Durumu

Feke Kalesi, günümüzde kısmen ayakta kalmış bir yapıdır ve bazı bölümleri tahrip olmuştur. Özellikle doğu ve batı beden duvarlarının uçurum üzerindeki bölümleri parçalar halinde korunmuş, bazı burç ve kulelerin üst kısımları ise büyük ölçüde yıkılmıştır. Kalede yapılan restorasyon ve rölöve çalışmaları, yapının plan ve yapısal özelliklerini belgeler hale getirmiştir. Bu çalışmalar, kalenin tarihî dokusunun korunmasını ve gelecek nesillere aktarılmasını amaçlamaktadır. Kaleye ulaşımı güç olan bölgelerde doğal topografya, yapının korunmasına katkı sağlarken açık alanlarda duvar ve sarnıçların korunması için destekleyici önlemler alınmaktadır. Restorasyon girişimleri, Feke Kalesi’nin kültür mirası olarak değerini korumaya yönelik önemli adımlardır.