Gelincik (Mustela nivalis)

Gelincik (Mustela nivalis), Animalia (Hayvanlar) âleminin Chordata (Kordalılar) şubesinde, Mammalia (Memeliler) sınıfının Carnivora (Etçiller) takımına ait Mustelidae (Sansargiller) familyasında sınıflandırılan bir türdür. Literatürde "bayağı gelincik" veya "küçük gelincik" (least weasel) olarak da bilinen bu canlı, Sansargiller ailesinin en küçük üyesi ve aynı zamanda yeryüzündeki en küçük etçil memeli unvanına sahiptir. Morfolojik ve davranışsal açıdan yakın akrabası olan kakım (Mustela erminea) ile büyük benzerlikler gösterse de, biyometrik ölçümleri ve kış postundaki kuyruk detayı ile taksonomik olarak ondan ayrılır.

Morfolojik Özellikler ve Fizyoloji

Türün evrimsel süreci, avlarını kendi yuvalarında takip edebilmesine olanak tanıyan uzmanlaşmış bir anatomi ortaya çıkarmıştır. Vücut yapısı uzun, ince ve silindirik; bacaklar ve kuyruk ise gövdeye oranla belirgin şekilde kısadır. Eşeysel dimorfizm (cinsiyetler arası fiziksel fark) belirgindir; erkek bireyler genellikle 20-22 cm uzunluğunda ve 115 gram ağırlığa ulaşabilirken, dişi bireyler 15-18 cm uzunlukta ve yaklaşık 59 gram ağırlığındadır. Ortalama kütleleri 40 ila 130 gram arasında varyasyon gösterir.

Gelinciklerin en karakteristik fizyolojik özelliği mevsimsel kürk değişimidir. Yaz aylarında sırt bölgesi kızıl-kahverengi, karın bölgesi ise "kremsi beyaz" renktedir; ancak gün ışığının azalmasıyla tetiklenen hormonal değişiklikler sonucu sonbaharda kış kürküne geçiş başlar. Kışın tamamen beyaz bir posta bürünen gelinciği, kuyruk ucu siyah kalan kakımdan (Mustela erminea) ayıran en kritik teşhis anahtarı, gelinciğin kuyruğunun tamamen beyaz olması ve siyah uç barındırmamasıdır.

Habitat Kullanımı, Bölge Savunması ve Yayılım

Geniş bir coğrafi toleransa sahip olan tür; Avrasya, Kuzey Afrika ve Kuzey Amerika'nın yanı sıra introdüze (sonradan getirilmiş) tür olarak Yeni Zelanda'da da bulunur. Türkiye genelinde yaygın olarak gözlemlenen gelincikler; orman kenarları, tarım arazileri, çalılıklar, dere kenarları (riparian woodlands) ve taş duvarlar gibi habitatları tercih ederken, derin orman içlerinden ve 3.000 metreyi aşan yüksek rakımlı bölgelerden kaçınırlar.

Tür, bölgeci (teritoryal) bir davranış sergiler. Bir bireyin yaşam alanı (home range), besin bolluğuna ve cinsiyete göre değişiklik göstermekle birlikte genellikle 4 ila 8 hektar (yaklaşık 10-20 dönüm) arasındadır. Erkeklerin egemenlik alanları dişilerinkinden daha geniştir ve genellikle birden fazla dişinin bölgesini kapsayacak şekilde örtüşür. Yuva yapımında aktif kazı yapmaktan ziyade, avladıkları kemirgenlerin tünellerini, ağaç köklerini veya kaya kovuklarını işgal ederler ve iç kısmını, ısı yalıtımı sağlamak amacıyla avladıkları hayvanların kürkleri ve kuş tüyleriyle kaplarlar.

Beslenme Ekolojisi ve Avlanma Stratejileri

Yüksek yüzey alanı/hacim oranı nedeniyle vücut ısısını korumakta zorlanan gelincikler, son derece hızlı bir metabolizmaya sahiptir. Enerji dengesini sağlayabilmek için her gün kendi vücut ağırlıklarının %40'ı ila %60'ı oranında besin tüketmek zorundadırlar. Diyetlerinin %60-80'ini fareler (Mus), tarla fareleri (Microtus) ve diğer küçük kemirgenler oluşturur.

Avlanma stratejisi, avın boynunun arkasına (ense köküne) yapılan keskin ve ölümcül bir ısırığa dayanır. Besin bolluğu yaşanan dönemlerde, ihtiyaçlarından fazlasını avlayarak yuvalarındaki yan odacıklarda "besin deposu" (cache) oluşturdukları belgelenmiştir. Ayrıca literatürde, gelinciklerin avlarını şaşırtmak veya hipnotize etmek için zıplayarak ve kıvrılarak yaptıkları karmaşık hareketler "savaş dansı" (war dance) olarak tanımlanır.

Üreme Biyolojisi ve Yaşam Döngüsü

Üreme aktiviteleri nisan ve ağustos ayları arasında yoğunlaşır. Gelinciklerin üreme fizyolojisi, yakın akrabaları olan diğer sansargillerden (örneğin kakım ve porsuk) önemli bir farkla ayrılır: Mustela nivalis türünde "gecikmiş implantasyon" (döllenmiş yumurtanın rahme tutunmasının ertelenmesi) görülmez; bu durum gebelik süresinin yaklaşık 5 hafta (35-37 gün) gibi kısa bir sürede tamamlanmasını sağlar. Dişiler "uyarılmış ovülasyon" (induced ovulators) mekanizmasına sahiptir, yani yumurtlama sadece çiftleşme eylemi ile tetiklenir.

Yavrular doğduklarında kör, tüysüz ve 1,1-1,7 gram ağırlığındadır ancak gelişimleri çok hızlıdır; 4 haftalıkken sütten kesilirler ve 8 haftalıkken bağımsız avlanabilirler. Yılın erken döneminde doğan dişi yavrular, henüz ilk yazlarında cinsel olgunluğa erişip üreyebilirler ki bu, memeliler arasında nadir görülen bir üreme hızıdır. Doğada ortalama yaşam süreleri 2-3 yıl ile sınırlıdır.

Ekolojik Önem ve Koruma Statüsü

Ekolojik niş içerisinde "mezopredatör" (orta seviye avcı) konumunda olan gelincikler, kemirgen popülasyonlarını baskılayarak tarımsal ürünlerin ve doğal bitki örtüsünün korunmasında kritik bir rol oynarlar; bu nedenle biyolojik mücadele kapsamında "çiftçi dostu" olarak nitelendirilirler.

Ancak baykuşlar, şahinler, tilkiler ve evcil kediler için de potansiyel bir av konumundadırlar. Küresel ölçekte nesilleri tehlike altında olmamakla (Asgari Endişe - LC) birlikte, tarımsal ilaç kullanımı ve habitat parçalanması yerel popülasyonları tehdit etmektedir. Türkiye'de de nesli koruma altında olan türler arasında yer almaktadır.