Ana YazarTevfik ERDEM13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0001-7658-1735

Haskala, 18. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan aydınlanma düşüncesinin Yahudilerdeki izdüşümü yani “Yahudi Aydınlanması”dır. Haskala’ya öncülük eden kişiler [maskilim (tekil: maskil)], Avrupa’da gettolara sıkışan Yahudilerin bir yandan İbrani kültürünü muhafaza ederken diğer yandan Avrupa toplumlarıyla bütünleşmelerinin mümkün olduğunu iddia ederler. Maskilim, batıyla uyumlu modern Yahudi bireyini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Böylece kolektif bilinci yeniden şekillenen bu modern Yahudi (Penslar, 2023: 29), hem Yahudiler hem de Gentiles (Yahudi olmayanlar) tarafından saygı görecek rafine bir modern Yahudi kültürü ile donanmış olacaktır. Hem Yahudi olmaya devam edip hem de iyi bir Fransız ya da Alman vatandaşı olarak hayatı sürdürmenin mümkün olduğunu savunan maskil öncülerden Alman Yahudisi Moses Mendelssohn’un (1729-1786) bakış açısı Haskala’nın temel varsayımıdır (bkz. Erdem & Keskin, 2024: 340). Buna göre, Yahudiler bir yandan Yahudi olmaya devam edecek ama diğer yandan Hristiyan toplumda uyumlu, statü sahibi, rasyonel bakış açısına sahip modern bireyler olarak hayatlarını sürdürecektir.Yahudilerin asimilasyon (uyum) sürecine, örneğin Almanya’daki somut görünümlerine bakıldığında, birçok değişkenin rol oynadığı farklı süreçler görülmektedir. Asimilasyon sakal kesmekten, Yidişçe yerine Almanca konuşmaya ve bazen Yahudiliği gerici bir Orta Çağ dini olarak kabul ederek din değiştirmeye kadar gitmektedir. Mendelssohn’un görüşüne kendi çocuklarından bile katılmayanlar olmuştur. Bu asimilasyon karşıtı bakış açısına göre (Schama, 2020: 736-737), Yahudilerin Alman toplumunun ve kültürünün gerçek anlamda bir parçası olması için sakallarını kesip gündelik dil olarak Yidişçe yerine Almanca konuşmaları yeterli değildir. Tek çözüm Yahudilikten tamamıyla vazgeçmektir. Yahudilikten vazgeçmenin ve asimilasyonun önemli göstergelerinden biri de Yahudiliği çağrıştıran isimleri değiştirmektir.Bir yandan Yahudi dilini ve edebiyatını yeniden canlandırmayı hedeflerken diğer yandan Yahudilikten tamamen vazgeçip sekülerleşmeye doğru giden yolu açan Haskala’nın aktörleri olan maskilimin hedefleri şöyle sıralanabilir (Pelli, 2010: 16): (1) modern düşünce yapısına sahip Yahudi bireyler yetiştirmek, (2) dini müfredata seküler disiplinler ekleyerek Yahudi eğitiminin modernleştirilmesini sağlamak, (3) Avrupa kültürünü ve Batılı değerleri Yahudi kültürüne dâhil ederek yeniden canlandırmak, (4) aşırı dinî kuralların, geleneklerin ve uygulamaların “boyunduruğunu” hafifletmek ve (5) batıl inançlar ve hatalı geleneklerle mücadele etmek.Haskala, Yahudileri tecrit edilmişliklerinden kurtarma, diğer halklarla eşit bir konuma getirme ve devleti oluşturan/ayakta tutan unsurlar arasına katma arzusuna işaret etmektedir. Haskala ile Yahudilerin durumu büyük ölçüde değişmiş ve statüleri nispeten iyileşmiştir. Ancak bu ekonomik, sosyal ve siyasi başarılar onlar için uyumun sonu haline gelmiştir (Katz, 1973: 53). Modern bir Avrupalı olarak yaşamayı sembolize eden Haskala ideali, Yahudilerin sosyal ve ekonomik statülerinin yukarı doğru yükselmesini mümkün hale getirirken Avrupa’daki Hristiyanlar ve bu sürece ırk perspektifinden yaklaşanlar için ise bir eleştiri ve Yahudileri aşağılama konusuna dönüşmüştür. Millet ve milliyet olgusunu özellikle ırk ve volk üzerinden tanımlayan Alman toplumunda ve Rus İmparatorluğu sınırları içinde Yahudilere yönelik eleştirilerin ve şiddet olaylarının (pogromların) artmaya başlaması, Yahudilerin Avrupa toplumlarıyla bütünleşmelerinin sorunları çözmediğini göstemiştir【1】.Haskala, Yahudileri içinde yaşadıkları toplumlara entegre etmeyi amaçladığından, siyonist ideoloji onu rakibi olarak görmüştür ancak Derek Penslar’a göre (2023: 30), aslında siyonizm Haskala’ya derinden bağımlı olmuştur. Her iki hareket de Yahudi kültürünü modernleştirmeye ve Yahudilerin varlığını normalleştirmeye çalışırken güçlü bir Yahudi özgünlüğü duygusunu korumaya çalışmıştır. İlk siyonistlerden birinin, 19. yüzyılın sonlarında antisemitizmin ve Yahudi karşıtı şiddetin yükselişiyle ilerleme ve toplumsal bütünleşme umutları kırılan Doğu Avrupalı maskilimlerden Peretz Smolenskin (1842-1885) olması tesadüf değildir. Smolenskin bir dizi makalesinde (1872), Yahudilerin hem ayrı bir halk olduğunu hem de Filistin’de yeni bir toplum kurma arzu ve hedeflerini kabul etmektedir. Yahudilerin kötü durumuna gerçek çözüm, “milli bilinçlerini” yeniden uyandırmak ve onları yeni milliyetçi anlayışa göre bir “millet” olarak tasarlamaktır (Stanislawski, 2017: 22). Böylece Haskala’nın başarısızlığını test eden Yahudi aydınlar (maskilim) tek tek Yahudi milliyetçiliğine dönüş yapmaya başlamışlardır.Aydınlanmacı iyimserlik ve akıl ilkeleri doğrultusunda örgütlenen bir toplumda evrensel düşünce ve eylem yapısının ortaya çıkamaması, aydınlanma düşüncesinin Yahudiler için bir başarısızlığı olarak görülmüş ve çözümün sadece Yahudilerin kendi kendilerini yönetecekleri müstakil bir devlette mümkün olduğunu iddia eden siyonizmle gerçekleşebileceği düşüncesi ortaya çıkmıştır. Moses Hess’ten Leon Pinsker’e kadar alt yapısı hazırlanan siyonist düşünce Theodor Herzl ile Haskala’nın başarısızlığının sonucu olarak siyasi siyonizme dönüşmüştür.Okuma ÖnerileriFrank, Daniel H. & Leaman, Oliver (2018). Yahudi felsefesi Tarihi, çev.: A. Şevki. Ankara: Hece Yayınları. Katz, Jacob (1980). From Prejudice to Destruction Anti-Semitism, 1700-1933. Massachusetts: Harvard University Press. Ruderman, David B. (2022). Erken Modern Dönem Yahudi Tarihi, çev.: L. Deadato. İstanbul: İnkılap Yayınları.