Hayvan Üslubu

Hayvan üslubu, konargöçer yaşam tarzını benimseyen ve bozkır kültürünü meydana getiren Türk topluluklarının sanat eserlerinde kullandıkları hayvan motiflerinin genel adıdır. İskitler, Hunlar, Göktürkler ve diğer bozkır toplulukları aracılığıyla Türkistan’dan başlayıp batıda Avrupa içlerine ve doğuda Çin’e kadar yayılmış; yapımında maden, ahşap, kemik, deri, dokuma ve taş işçiliği çerçevesinde şekillenen hayvan figürleri kullanılmıştır.

Hayvan üslubu, sanat eserlerinde hayvan figürlerinin stilize edilmiş veya doğala yakın biçimlerde işlenmesi esasına dayanır. Bu figürler yalnızca süsleme unsuru olarak kullanılmamıştır. Aynı zamanda toplumların dinî inanışları, mitolojik düşünceleri ve sembolik değerleriyle bağlantılıdır.

^{Altın Geyik Figürü, Kuzeybatı Kafkasya, MÖ. 7. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾

Hayvan üslubunun en eski izleri , MÖ. II. bin yılda Türkistan’da gelişen Andronovo kültüründe görülür. Somut anlamda hayvan tasvirlerinin ortaya çıkışı ise Karasuk kültür dönemi olan MÖ. I. bin yıla rastlar. Bu tasvirler Tagar ve Mayemir kültürlerinde bir sisteme oturtularak belirli bir üslup niteliği kazanmış; özellikle Yenisey ve Altay çevresinde yaygınlaşmıştır. Hayvan üslubunun olgunlaşma dönemi ise MÖ. 7. yüzyıl ile başlar. Bu erken kültür dönemlerinde görülen hayvan figürleri, daha sonra İskit sanatına aktarılmıştır.

İskitler MÖ. 8. yüzyıldan itibaren hayvan üslubunu düzenli ve kurallı bir şekilde geliştirmiş, özellikle altın işçiliğinde işlenen figürlerle bu tarzı klasik bir ifade biçimine dönüştürmüştür. Üslup Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar aracılığıyla sistematik bir sanat anlayışı hâline gelmiştir.

^{Uygurlara Ait Koço Tapınağı'ndan Geyik Figürlü Fresk (}Açelya Dursun⁾

Hayvan üslubu, bozkır kavimlerinin hareketliliği sayesinde geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Arkeolojik bulgular, üslubun kökeninin Türkistan, Altay ve Sibirya bölgelerine dayandığını, zamanla batıya göçlerle birlikte yayıldığını göstermektedir.

MÖ. 8. yüzyıldan itibaren İskitler, Hazar Denizi’nin kuzeyinden başlayarak Volga, Don, Dinyeper, Bug ve Dinyester nehirleri boyunca Kuzey Karadeniz ve Kuzey Kafkasya bozkırlarına yerleşmişlerdir. Bu süreçte hayvan üslubunu da beraberlerinde taşımışlardır.  “Bozkırın kuyumcuları” olarak bilinen İskitlerin zengin metal işçiliği sayesinde Asya’da başlayan bu sanat anlayışı, Karadeniz’in kuzeyinden Doğu Avrupa içlerine kadar yayılmıştır. 

Üslup, İskitler ve Hunlar aracılığıyla Doğu’da Çin Seddi çevresine kadar ilerlemiştir. Kuzeyde Sibirya ve Yenisey bölgesi, kurgan buluntuları bakımından hayvan üslubunun işlendiği en zengin merkezlerden biridir. Güneyde ise İran ve Ön Asya sanatına Tagar ve İskit kültürleri aracılığıyla hayvan üslubu etkisi görülür. Daha sonraki dönemlerde üslup, Göktürkler aracılığıyla Batı Avrasya’ya taşınmıştır. Göktürk döneminde kaya resimleri, kemik oyma eserler ve madeni süs eşyaları üzerinde hayvan tasvirleri yoğunluk kazanmıştır.

Hayvan üslubunun ortaya çıktığı yer Türkistan – Altay – Sibirya bölgesi, yayılım alanı ise Kuzey Karadeniz, Kuzey Kafkasya, Doğu Avrupa, Sibirya, Kazakistan, Moğolistan, Ural Dağları ve Güney Kafkasya olmuştur.

^{Bilge Kağan Külliyesi'nden Çıkan Geyik Heykelciği, 8. Yüzyıl (}Açelya Dursun⁾

Kurganlarda ele geçen buluntularda hayvan üslubuna ait görülmektedir. Hun öncesi döneme ait Pazırık, Şibe ve Esik kurganlarından çıkarılan metal süs eşyaları, halılar, ahşap oyma parçalar ve giysi aksesuarları, bu sanat anlayışının somut örneklerini sunar.

^{Pazırık II Kurganından Çıkarılan Horoz Figürlü Deri Kemer, M.Ö. 5. Yüzyıl (}Figen Bali⁾

• Karadeniz'in kuzeyindeki İskit kurganlarında geyik, pars, kartal ve at figürleri öne çıkmaktadır.
• Pazırık kurganlarında horoz, kuş, grifon, geyik figürleri kullanılmıştır; dünyanın en eski halısı olan Pazırık halısında hayvan figürleri mevcuttur.
• Esik kurganından çıkan "Altın Elbiseli Adam" ve beraberindeki geyik başlı plaklar, pars desenli süslemeler, kartal tasvirli kemer tokaları üslubun örnekleri arasında yer alır.

^{Altın Elbiseli Adam Şapkasında Bulunan Plak, MÖ. 5.-4. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾

Eserlerin ortaya çıkışı 17. yüzyılın son çeyreğine rastlar. Bu dönemde defineciler gizli kazılar yaparak Sibirya’daki kurganları yağmalamaktadır. Çar I.Petro bu kazılardan haberdar olur ve 1718’de ele geçirilen tüm buluntuların St.Petersburg’a gönderilmesini emreder. Sibirya’ya ilk resmî keşif seyahati 1763’te yapılır ve kurganların bir kısmı açılır. Takip eden yıllar içinde bölgede arkeolog ve antropologlar tarafından birçok kazı çalışması yürütülmüştür.

Yürütülen kazılarda elde edilen buluntuların ortak bir estetik anlayışta olması dikkat çekmiş; 1929'da Rus arkeolog Rostovtzeff tarafından bu ortaklık ilk defa “hayvan üslubu” terimi ile ifade olunmuştur. Bugün bu kazılarda elde edilen bulgular, Ermitaj Müzesinin "Sibirya Koleksiyonu" bölümünde sergilenmektedir.

Hayvan üslubunda yüksek stilizasyon ile hayvanların hareketleri vurgulanır. Hayvanlar hem gerçekçi hem de soyut biçimde betimlenmiştir. Hayvan üslubunun öne çıkan yönlerinden biri, hayvan mücadele sahneleridir. Bu sahnelerde avcı ve av, iç içe geçmiş kıvrımlı formlarla tasvir edilir; figürler havada asılıymış izlenimi veren bir dinamizm taşır.

Teknik açıdan döküm, kakma, oyma ve kabartma yöntemleri kullanılmış; altın, bronz, kemik, keçe, yün, deri, boynuz, fil dişi ve ahşap gibi malzemeler tercih edilmiştir. 

^{Eyer Üzerinde Bulunan Ahşap Kartal Plak, Orta Altay, MÖ. 6. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾

Göçebe bozkır toplulukları, doğayla ve hayvanlarla iç içe yaşamış; at, koyun, geyik, kurt, kartal gibi hayvanlar hem ekonomik hem de manevi açıdan hayatlarında merkezî rol oynamıştır. Şamanist inanç sisteminde hayvanlara yüklenen kutsallık ve doğayla kurulan güçlü bağ, üslubun temel dayanağını oluşturur. Hayvan üslubu, bozkır topluluklarının ritüelleri, totemik inançları ve şamanist uygulamalarıyla doğrudan bağlantılıdır; sosyal düzeni ve kozmolojik anlayışı yansıtır.

Hayvan üslubu, konargöçer bozkır toplumlarının inanç sistemleri, doğa algıları ve sosyal kimlikleriyle ilgili bilgiler sunan bir kültürel göstergedir. Bu özellikleri sayesinde İslamiyet’in kabulünden sonra Türk sanatında etkisini sürdürmüş, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde taş, çini ve minyatür sanatlarında yeniden yorumlanmıştır.

^{Kemer Plakasında İşlenen Hayvan Mücadele Sahnesi, Sibirya Bölgesi, MÖ. 6. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾

Hayvan motiflerine, ilk olarak kaya resimlerinde rastlanmıştır. Avrasya bozkırlarında yaşayan erken dönem göçebe ve yarı göçebe topluluklar, hareketli yaşam biçimleri nedeniyle taşınabilir eşyalara yönelmiş ve bu eşyaları süslemek için hayvan figürlerini yoğun bir biçimde kullanmışlardır. Hayvan üslubu kullanılarak kılıç sapı, mızrak, bıçak, at koşum takımı, eyer altı örtüsü, sarkıntılı kemer tokası, maşrapa, keçe ve halı gibi kalın dokumalar imal edilmiştir.

Altın geyik plakları, pars motifli kılıç kınları ve kartal tasvirli kemer tokaları maden; direk tepeleri, at koşum takımları, hayvan figürlü maskeler ahşap ve kemik; halı, eyer örtüleri, keçeden yapılmış kuş ve geyik figürleri dokuma ve keçe işçilikleri arasında sayılabilir. Bununla birlikte İskit kurganlarında hayvan motifli dövme örnekleri bulunmuştur.

^{Grifon Motifli Kılıç Kını, MÖ. 4. Yüzyıl Sonları (}Figen Bali⁾

Hayvan üslubu kullanılan eserler, bölgelerine göre farklılık teşkil etmektedir. Karadeniz’in kuzeyinden çıkarılan kurganlarda erkek/dişi aslan, leopar, geyik, koç, keçi, tavşan, kuş ve balık; Altaylardan çıkarılan kurganlarda kaplan, geyik, at, dağ keçisi, horoz, balık, kuğu, turna ve leylek; Kuzey Çin’den çıkarılan kurganlarda kaplan, geyik, kurt, kartali kaplumbağa, yak geyiği, porsuk ve balık motifleri görülür. Bazı kurganlarda yeleli kurt, grifon, sfenks, ejder, kilin gibi doğaüstü varlıklara da yer verilmiştir. 

^{Kırım'ın Doğusundaki Kul-Oba Kurganında Kullanılan Deniz Ejderi Motifi, MÖ. 5. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾

Hayvanların sanat eserlerine yansıması, çeşitli sahnelerin canlandırılması yoluyla olmuştur. Zamanla gelişen üslupta, hayvanların hareketlerindeki karakteristik çizgiler ve duygular keskinleşmiştir. Kullanılan hayvanlar, belirli bir sembolik anlamın yanında; kişinin mensubu olduğu boyu veya rütbesini göstermek için de kullanılmıştır. 

Hayvan üslubu, İslamiyet öncesi Türk sanatının hem mitolojik dünyasını hem de bozkır yaşamının gerçeklerini yansıtan bir estetik biçimdir. Savaşçı bozkır kültürünün dinamizmi, doğa ile kurulan kutsal bağ ve göçebe hayatın sembolleri, bu üslup aracılığıyla sanat eserlerine aktarılmıştır. Üslup, protoTürk kültürel kimliğinin erken dönemden itibaren göstergelerinden biridir.

^{Leopar Motiflerinin Kullanıldığı Sunak, Yedisu Bölgesi, MÖ. 5.-3. Yüzyıl (}Elvin Huseynov⁾