Pazırık Kurganları

Pazırık Kurganları, MÖ. 5. ve 4. yüzyıllarda Altay Dağları ve çevresinde yaşamış, arkeolojik literatürde “Pazırık kültürü” olarak adlandırılan göçebe toplulukların bıraktığı anıtsal mezar yapılarıdır.

Kurganlar günümüzde Rusya Federasyonu’na bağlı Gorno-Altay Bölgesi'ndeki Yukarı Altayların doğu kesiminde, Tuva sınırına yakın Büyük Ulagan Vadisi çevresinde yer almaktadır. Günümüze kadar 135’ten fazla mezarlık alanında 600’ü aşkın kurgan tespit edilmiştir.

Kurganların İç Düzeni (Mazhar Narşap)

Kurganların bulunduğu alan, yıllık sıcaklık farklarının düşük olduğu ve kış mevsiminin uzun ve sert geçtiği bir bölgedir. Kar örtüsünün ince olması ve düşük sıcaklıklar, kurganlara sızan suların donmasına neden olmuş, bu sayede organik materyaller mezara konuldukları günkü hâlleriyle korunmuştur. Mimari ve defin gelenekleri, Proto-Türk ve erken Türk halklarıyla kültürel süreklilik gösterir; İskit dünyası ile güçlü bağlara sahiptir.

Pazırık kurganlarından çıkarılan eserler, günümüzde Rusya’nın Sankt-Peterburg kentindeki Ermitaj Müzesi'nde sergilenmektedir.

Keşif ve Araştırmalar

Bölgeye dair ilk yüzey araştırması 1722’de Messerschmidt tarafından yapılmıştır. 1924’te S. I. Rudenko’nun yürüttüğü ilk bilimsel kazılar, Pazırık kültürünü ortaya çıkarmış ve M. Gryaznov’un kazılarıyla hız kazanmıştır. Bu kazılarda elde edilen buluntular, Karadeniz’in kuzeyindeki İskit kurganlarıyla tipolojik benzerlik göstermiş; silahlar, at koşum takımları ve hayvan üslubundaki sanat eserleri nedeniyle kültür, İskit/Saka dünyasının bir parçası olarak değerlendirilmiştir.

2005’te Moğolistan’ın Bayan-Ölgii bölgesinde yürütülen uluslararası projelerle (Molodin, Törbat, Parzinger vb.) çok sayıda yeni Pazırık kurganı tespit edilmiş, bunlar arasında Baga Türgen Gol alanındaki kazılar öne çıkmıştır.

Kurganların Kazılmadan Önceki Görüntüsü (Mazhar Narşap)

Mimari Özellikler

Pazırık Kurganları, genellikle kuzey-güney doğrultusunda, zincir şeklinde sıralanır. Genellikle dağ etekleri, yaylalar ve nehir kenarları gibi kutsal sayılan alanlara inşa edilmişlerdir. Kurganlar, taş yığınlı bir örtü, onu çevreleyen dairesel taş çitler veya sığ hendekler, batısında sunak, doğusunda ise balbal sıraları ile bir anıt mezar kompleksi görünümü kazanır.

Gömü odaları tamamen ahşaptan inşa edilmiş, duvarlara halılar asılmış ve ölüler eşyalarıyla birlikte yerleştirilmiştir. Odalar genellikle gömü çukurunun dibine yapılır; atlar, odanın dışında ama hemen yanında defnedilir.

Başlıca Pazırık Kurganları

Birinci Pazırık Kurganı

Altay Dağları'ndaki Pazırık mezarlık alanında kazılan ve Pazırık kültürünün en ünlü örneklerinden biri olan, MÖ. 4.–3. yüzyıla tarihlenen büyük bir kurgandır. Odada hem insan hem at gömülerine yer verilmiştir.

Bu kurgan, 1929’da Rus arkeolog S. I. Rudenko tarafından kazılmış ve dünyanın en iyi korunmuş donmuş mezarlarından biri olarak ün kazanmıştır. Mezar odası permafrost (kalıcı buz) içinde yer aldığı için ahşap, keçe, deri ve tekstil eserler olağanüstü şekilde korunmuştur.^【1】 

Mimari Özellikleri

• Kurgan, taş ve toprak yığma tepenin altında ahşap kütüklerle inşa edilmiştir ve dikdörtgen planlı bir mezar odasından oluşur.
• Mezar odası kalaslarla kapatılmış, kenarlardan payandalarla desteklenmiş ve üzeri kalın taş tabakasıyla örtülmüştür.

Birinci Pazırık Kurganından Çıkarılan Geyik Boynuzlu At Maskesi (Yunus Ekim)

Buluntular

• At gömüleri: Mezar odasının kuzeyinde, koşum takımlarıyla birlikte bir grup at iskeleti bulunmuştur. Ayrıca at koşum takımları, ahşap eyerler, geyik boynuzlu at maskeleri, deri eyer örtüleri, ahşap ve deri kalkanlar, hayvan motifli süslemeler, altın varaklı dizgin parçaları ve keçeden halı parçaları yer alır.
• Mezar hediyeleri: Altın ve gümüş süs eşyaları, ahşap oyma objeler, hayvan üslubunda metal bezemeler, keçe ve tekstil örnekleri yer alır. Ahşap insan yüzü figürlü dizgin parçası ve grifon motifli kolye gibi eserler de ele geçirilmiştir.

Kültürel Önemi

Birinci Pazırık Kurganı'ndan çıkan buluntular, bozkır kültüründe atın hem ulaşım hem de törensel işlevini açıkça ortaya koymaktadır. Zengin hayvan üslubu süslemeleri, Pazırık kültürünün sanatsal anlayışını yansıtır ve dönemin zanaatkârlık düzeyi hakkında önemli bilgiler sunar. Donmuş toprak sayesinde organik malzeme ve tekstiller bozulmadan günümüze ulaşmıştır.

İkinci Pazırık Kurganı

İkinci Pazırık Kurganı, Altay Dağları'ndaki Pazırık mezarlık alanında yer almaktadır. 1947’de Rus arkeolog S. I. Rudenko tarafından keşfedilmiştir. Mezar geçmişte soyulmuş, ölüler parçalanmış, değerli eşyalar alınmıştır fakat yine de çok sayıda eser korunmuştur.

Mimari Özellikleri

• Kurgan, taş ve toprak yığma tepenin altında ahşap kütüklerden yapılmış dikdörtgen planlı bir mezar odasına sahiptir. Yaklaşık 30 m çapında, 1,75 m yüksekliğinde taş ve toprak yığılı bir tümseğin altında 7,1 × 7,8 m ölçülerinde, 4 m derinliğinde dikdörtgen mezar çukuru bulunur.
• Oda kalın kütüklerle kaplanmış, üzeri taş tabakası ile örtülmüş ve donmuş toprak sayesinde içindekiler bozulmadan günümüze ulaşmıştır. Mezar odasında hem insan hem de tören için gömülmüş atlar yer alır.

İkinci Pazırık Kurganından Çıkarılan Deri, Kürk ve Altın Malzemeden Oluşan Başlık (Yunus Ekim)

Buluntular

• At gömüleri: Odanın kuzeyinde koşum takımlarıyla birlikte 7 at cesedi bulunmuştur. Atların yeleleri kesilmiş, kuyrukları örülmüştür. Eyerler geyik yünü veya ot dolgulu yastıklarla, kartal-grifon ve geyik figürleriyle süslüdür.
• İnsan gömüsü: Bir erkek (50–60 yaş) ve bir kadın (40 yaş üstü) bozulmamaları için ilaçlanarak gömülmüşlerdir. Erkek mongoloid tiptedir, kafatasında savaş aleti darbesi izleri vardır.
• Mezar Hediyeleri: Kazılarda deri, altın ve tendon lifinden kemerler; horoz aplikli deri kemer; kürk ve altın süslemeli başlık; deri ve tekstil malzemeden yapılmış kırmızı renkli çizme bulunur. Kırmızı süslü çizmeler, bozkır kültüründe hâkimiyet sembolü olarak değerlendirilir.^【2】 
• Ayrıca kurganda keçeden çorap; gümüş plakalar; ahşap ve deri yastık; grifon başlı asa; ahşap masa ve masa ayakları; ahşap ve kemikten at maskeleri; altın varaklı dizgin parçaları; geyik figürlü süslemeler; sık dokunmuş yapağı halı parçası; keçeden aplike geyik motifli eyer örtüleri ve tören eşyaları ele geçirilmiştir.

İkinci Pazırık Kurganından Çıkarılan Kımız Kabı (Yunus Ekim)

Kültürel Önemi

Buluntular, bozkır toplumlarının giyim kuşam kültürüne, tören pratiklerine ve sanat anlayışına ışık tutmaktadır. Ahşap mobilyalar ve halılar, dönemin zanaatkârlık becerisini ve estetik anlayışını göstermektedir.

Üçüncü Pazırık Kurganı

Altay Dağları'ndaki Pazırık mezarlık alanında bulunan büyük bir kurgandır. S. I. Rudenko tarafından 1940’lı yıllarda kazılmıştır. İçinde hem insan hem de at gömüleri bulunur.

Mimari Özellikleri

• Taş yığınlı üst örtü altında, derin bir mezar çukurunun dibine yerleştirilmiş ahşap kütüklerden inşa edilmiş dikdörtgen planlı mezar odasından oluşur. Oda, keçeyle kaplıdır ve ölüler eşyalarıyla birlikte yerleştirilmiştir.
• Yerin üstünde sunaklar ve doğusunda balbal sıraları tespit edilmiştir.

Üçüncü Pazırık Kurganından Çıkarılan Grifon Kafası Figürlü Yular (Yunus Ekim)

Buluntular

• At gömüleri: Mezar odasının kuzeyinde, koşum takımlarıyla gömülmüş at iskeletleri bulunur. Atların yele ve kuyrukları geleneksel şekilde kesilmiş veya örülmüştür. Atlar koşum takımlarıyla birlikte tören düzeninde yerleştirilmiştir.
• Mezar hediyeleri: İskit hayvan üslubunda metal süslemeler, ahşap oyma eserler, keçe ve deri işçiliği örnekleri, altın ve gümüş takılar bulunmaktadır.
• Sanatsal unsurlar: Kazılarda, ahşap ve altın varaktan yapılmış kuş başı figürleri, ahşaptan kaplan ve geyik figürleri, moflon ve dağ keçisi tasvirleri, geyik boynuzu şeklinde süslemeler, yabani tavşan sahnesi betimlemeli at koşum takımı parçaları, kemikten eyer ucu ve simetrik figürlü koşum takımları, kaplan başı motifli kemik parçaları, deri-ahşap-bronz-altın varaktan yapılmış grifon başlı ve moflon figürlü dizginler ele geçirilmiştir.

Kültürel Önemi

Üçüncü Pazırık Kurganı'ndan çıkan eserler, bozkır hayvan üslubunun örneklerini sunar. Özellikle ahşap ve kemik işçiliği ile altın varak süslemeler, Pazırık kültüründe hem sanatsal hem de törensel unsurların nasıl bütünleştiğini göstermektedir. At koşum takımlarındaki detaylı hayvan figürleri, atın bozkır toplumundaki ekonomik, askerî ve sembolik önemini yansıtır.

Dördüncü Pazırık Kurganı

Altay Dağları'ndaki Pazırık mezarlık alanında yer alan ve Pazırık kültürünün tipik özelliklerini taşıyan büyük bir kurgandır. Kazıları S. I. Rudenko tarafından yürütülmüştür.

Mimari Özellikler

• Kurgan taş ve toprak yığma tepenin altında, ahşap kütüklerden inşa edilmiş mezar odasından oluşur. Oda keçeyle kaplıdır ve ölüler eşyalarıyla birlikte gömülmüştür.
• Yerin üstünde ise kurganın yanında iki sunak ve doğusunda dört balbal tespit edilmiştir.

Dördüncü Pazırık Kurganından Çıkarılan Hayvan Figürlü Dizgin Parçası (Yunus Ekim)

Buluntular

• At gömüleri: Mezar odasının kuzeyinde, koşum takımlarıyla birlikte gömülmüş atlar yer alır.
• Mezar hediyeleri: Ahşap oyma objeler, keçe ve deri işçiliği örnekleri, altın ve gümüş süs eşyaları, İskit hayvan üslubunda metal bezemeler mevcuttur.
• Sanatsal unsurlar: Kazılarda, ahşaptan kurt ve kaplan figürleri, zoomorfik hayvan işlemeli deri ve ahşap dizgin parçaları gibi eserler bulunmuştur. Bu buluntular, dönemin ahşap işçiliğini, deri süsleme tekniklerini ve hayvan üslubu anlayışını yansıtır.

Kültürel Önemi

Dördüncü Pazırık Kurganı'ndan çıkan figürler ve süslemeli at koşum takımları, Pazırık kültüründe atın hem törensel hem de pratik kullanımını belgelemesi bakımından önemlidir. Hayvan başı motifleri, Altay bozkır sanatının sembolik dilini ve doğa ile kurulan yakın ilişkiyi göstermektedir.

Beşinci Pazırık Kurganı

Altay Dağları'ndaki Pazırık mezarlık alanında yer alan ve S. I. Rudenko başkanlığında 1949 yılında kazılmış büyük bir Pazırık kültürü mezarıdır. Donmuş toprak koşulları sayesinde organik materyallerin olağanüstü biçimde korunduğu kurgan, özellikle Pazırık Halısı ile dünya çapında ün kazanmıştır.

Mimari Özellikleri

• Alanın en büyük kurganlarından biridir.
• Kurgan, taş ve toprak yığma tepenin altında, ahşap kütüklerle inşa edilmiş mezar odasından oluşur. Mezar odasında hem insan gömüsü hem de at gömüleri yer alır.
• Odalar kalın kütüklerle kapatılmış, üzerleri taş tabakasıyla örtülmüş ve bölgenin iklimi sayesinde içindekiler bozulmadan günümüze ulaşmıştır.

Beşinci Pazırık Kurganından Çıkarılan Halı Detayı (Yunus Ekim)

Buluntular

• Donmuş mezar: Donmuş toprak sayesinde ahşap, deri, keçe ve tekstil eserler korunabilmiştir.
• At gömüleri: Mezar odasının kuzeyinde koşum takımlarıyla birlikte gömülmüş atlar bulunmuştur.
• Mezar hediyeleri: Dünyanın en eski yün halısı kabul edilen ünlü Pazırık Halısı bu kurgandan çıkarılmıştır. Ayrıca kurganda ahşap oyma eşyalar, mobilyalar, hayvan üslubunda metal süslemeler mevcuttur. Keçe duvar örtüleri, işlenmiş deri parçaları, altın ve gümüş takılar bulunur.

Beşinci Pazırık Kurganından Çıkarılan At Maskesi (Yunus Ekim)

Kültürel Önemi

Beşinci Pazırık Kurganı, hem sanat tarihi hem de arkeoloji açısından bozkır topluluklarının estetik anlayışını, zanaatkârlık becerisini ve atlı göçebe yaşamının sembolik değerlerini ortaya koymaktadır.

Pazırık Halısı (Bülent Yılmaz)

Pazırık Halısı

MÖ. 5. ve 4. yüzyıllara tarihlenen Pazırık Halısı, dünyanın bilinen en eski düğümlü halısıdır. Hun veya İskit topluluklarıyla ilişkilendirilen bu eser, ortasında dama tahtası düzeninde dört yapraklı bitkisel motifler, bordürlerinde geyik, aslan, grifon ve atlı insan figürleri taşır. Zemininde koyu kırmızı, ayrıca kahverengi, sarı, lacivert, açık mavi ve krem renkleri kullanılmıştır. Halı, simetrik düğüm tekniğinden dolayı ilk Türk halısı olarak kabul edilir.^【3】 

Beşinci Pazırık Kurganından Çıkarılan At Arabası (Luzia Kılıç)

Pazırık Kurganları, Altay bölgesinin Erken Demir Çağı bozkır kültürüne ait önemli arkeolojik alanlardandır. Buluntular, atlı göçebe toplulukların maddi kültürü, sanat üretimi ve ölü gömme gelenekleri hakkında ayrıntılı veriler sunmaktadır. Organik materyallerin korunma durumu, alanın dünya arkeolojisi açısından dikkate değer olmasını sağlamaktadır.