Hazar Sumrusu (Hydroprogne caspia)

Hazar sumrusu (Hydroprogne caspia), Martıgiller (Laridae) familyasından, parlak kırmızı gagası ve siyah tepesiyle tanınan bir kuş türüdür. Laridae familyasının en büyük üyesidir.^【1】İri yapısı, geniş kanatları ile belirgin biçimde diğer sumru türlerinden ayrılır. Tür, özellikle boğuk ve sert sesleri ile uçuş sırasında büyük martıları andıran görünümüyle ayırt edilir.

Hazar sumrusu (Hydroprogne caspia), taksonomik açıdan geçmişten günümüze çeşitli revizyonlara uğramıştır. İlk dönem araştırmalarında davranışsal ve morfolojik benzerlikleri nedeniyle tepeli sumrular (Thalasseus) ve özellikle kral sumru (Thalasseus maximus) ile yakından ilişkili olduğu düşünülmüş, uzun süre geniş tanımlı Sterna cinsi altında korunmuştur. Ancak modern filogenetik çalışmalar, geleneksel Sterna cinsinin parafiletik olduğunu ortaya koymuş ve Hazar sumrusunun bütünüyle kendine özgü, monotipik Hydroprogne cinsinde sınıflandırılmasına karar verilmiştir. Popülasyonların ayırt edici özellikleri diğer bölgelerdeki bireylerle birebir eşleştiği için tür günümüzde kesin olarak monotipik (alttürsüz) kabul edilmektedir.^【2】

^{Hazar Sumrusu} (pexels)

Hazar sumrusu, 47–54 cm vücut uzunluğuna, 530–782 gram ağırlığa ve 127–140 cm kanat açıklığına sahip bir kuş türüdür. Üreme dönemindeki yetişkin giysisinde üst kısımlar ve kanatlar soluk gri, alt kısımlar, karın, sağrı ve hafifçe çatallı olan kısa kuyruk tamamen beyazdır. En belirgin özelliklerinden biri, en içtekiler hariç primer uçuş tüylerinin alt tarafının koyu gri ya da siyahımsı renkte olmasıdır; bu durum uçuş esnasında kanat altında büyük karanlık bir yama oluşturur. Baş bölgesinde, gözün belirgin şekilde altına kadar inen ve ensede hafif bir tepelik oluşturan tamamen siyah bir başlık mevcuttur. Gagası kırmızı renkte olup, uç kısmında değişken siyah bir bant veya leke taşır; ayaklar ve bacaklar ise siyahtır. Kış döneminde siyah başlık yerini beyaz ve siyahımsı kahverengi çizgilere bırakır ancak alın hiçbir zaman diğer sumrular kadar tamamen beyazlaşmaz. Cinsiyetler morfolojik olarak birbirine benzer ve dışarıdan ayırt edilemez. Genç (juvenil) bireyler ise daha soluk turuncu-kırmızı gaga ucuna, gri üst kısımlarda kahverengi omuz desenlerine sahiptir.

Hazar sumrusu, Antarktika hariç dünyadaki tüm kıtalarda geniş bir coğrafyada üreyen ve kışlayan kozmopolit bir türdür. Avrupa'da özellikle Baltık Denizi, Kuzey Denizi ve Karadeniz kıyılarında; Asya'da Kafkasya, Orta Asya, Sibirya, Çin, Kore ve Japonya kıyı şeritlerinde; Orta Doğu'da İran, Irak, Suriye, Türkiye, İsrail ve Suudi Arabistan'da yayılış gösterir. Afrika'da Senegal'den Tanzanya'ya, Akdeniz kıyılarından Güney Afrika'ya ve Madagaskar'a kadar uzanan geniş sahalarda bulunur. Kuzey Amerika'da ise Pasifik, Atlantik ve Meksika Körfezi kıyılarının yanı sıra Büyük Göller gibi iç kesimlerdeki devasa tatlı su sistemlerinde ürer; kışın ise Kolombiya ve Venezuela'ya kadar güneye göç eder. Yaşam alanı olarak deniz kıyılarını, plajları, barındırdığı adaları, deltaları, lagünleri, haliçleri, nehir yataklarını ve büyük iç gölleri tercih eder. Üreme döneminde, yumurta ve yavruları kara yırtıcılarından koruyabilmek adına özellikle açık, düz, seyrek bitki örtüsüne sahip, üzerinde dalgaların getirdiği ağaç kütükleri ve enkaz kalıntıları bulunan kumlu, çamurlu ya da çakıllı adaları habitat olarak seçer. Kışlama döneminde ise okyanus yüzey sıcaklığının 13°C'nin altına düştüğü açık deniz alanlarından kaçınarak ılıman kıyı şeritlerinde, çamur düzlüklerinde ve sığ bataklıklarda barınır.

Hazar sumrusu, üreme dönemi dışında da karada, sahillerde ve kumullarda diğer martı ve sumru türleriyle bir arada dinlenen sosyal bir kuştur. Yerdeki yürüyüşü diğer küçük sumrulara göre daha az serbest olup hafifçe yalpalamaya veya koşarken öne doğru hamle yapmaya meyillidir. Balık avlarken su yüzeyine yakın uçar, kısa süre havada asılı kaldıktan sonra suya dalış yapar ve çoğu zaman tamamen suya gömülür. Ekolojik olarak en azından mevsimsel düzeyde tek eşli (monogam) bir sistem yürütürler. Çift bağlarının kurulması sürecinde erkek birey, gagasıyla yakaladığı bir balığı kolonideki dişiye sunarak "balıkla eğilme" (Fish-Bending) adı verilen ritmik baş ve kuyruk hareketleriyle karada kur beslemesi gösterisi yapar. Kolonilerde oldukça agresif bir ekolojik karakter sergileyen Hazar Sumrusu, yuva sınırlarına giren yabancı kuşları veya araştırmacıları doğrudan kafalarından gagasıyla vurarak kanatacak kadar sert şekilde yaralayabilir. Alan sadakati oldukça yüksektir ve üremede başarılı olan erginler genellikle bir sonraki yıl aynı koloni alanına geri döner.

Hazar sumrusu neredeyse tamamen balık odaklı bir beslenme rejimine sahiptir. Bununla birlikte kerevit, midye, salyangoz, böcekler ile diğer kuş türlerinin yumurtaları, yavruları veya kıyılara vuran leşler de beslenebilir. Avlanma faaliyeti genellikle tatlı su göllerinde, nehirlerde, kıyı lagünlerinde ve haliçlerde, suyun 0,5 ila 5 metre derinliğindeki sığ yüzey katmanlarında gerçekleşir. Kuş, su yüzeyinden 3 ila 30 metre yükseklikte, gagasını tamamen aşağıya doğru dik bir açıyla tutarak yavaşça uçuş yapar ve avını gözler. Bir balık tespit ettiğinde havada bir an için asılı kalır, kanatlarını esneterek suya diklemesine hızlı bir dalış (plunge-dive) gerçekleştirir ve bu esnada çoğunlukla vücuduyla tamamen suyun altına gömülür. Dalıştan 1-2 saniye sonra yüzeye çıkan sumru, yakaladığı avını genellikle uçuş esnasında hemen yutar ya da yuva alanına taşır; yakalanan balıkların boyutları genellikle 5 ila 15 cm arasında değişmekle birlikte 25-29 cm uzunluğa kadar olan iri balıklar da başarıyla avlanabilir. Tür, havada diğer sumru türlerini ve martılardan yiyecek çalma alışkanlığına da sahiptir.

Hazar sumrusunun üreme dönemi Kuzey Yarımküre'de nisan ile haziran ayları arasında, Güney Yarımküre'de eylül ile aralık aylarında gerçekleşir; Kuzey Avustralya'da ise neredeyse yıl boyunca üreme kaydedilmiştir. Tür genellikle yoğun koloniler halinde yuvalanır. Yuva, genellikle çıplak zemin üzerinde, enkazlar arasında veya ana kaya üzerindeki çatlaklarda açılmış, dış çapı ortalama 19,5 cm, iç çapı 16,1 cm ve derinliği 4,5 cm olan sığ bir çukurdan ibarettir. Bu çukurun içi çevredeki bitki örtüsü kalıntıları, çakıl taşları, midye ve istiridye kabuklarıyla döşenebilir ya da tamamen çıplak bırakılabilir. Dişi kuş yuvaya genellikle 2-3 adet, üzerinde koyu kahverengi ve siyah lekeler barındıran soluk krem veya pembe-bej tonlarında oval yumurta bırakır. Hem erkek hem de dişi birey tarafından paylaşımlı olarak yürütülen kuluçka süresi 25 ila 28 gün sürer. Yumurtadan çıkan yavrular soluk krem beyazı hav tüyleriyle kaplıdır ve 3-6 saat içinde yuvayı terk edebilecek mobiliteye ulaşsalar da genellikle ilk 1-2 gün yuva kupasında kalırlar. Yavrular her iki ebeveyn tarafından taşınan balıklarla beslenir ve uçma yeteneklerini kazandıktan sonra dahi balık avlama becerilerini mükemmelleştirmek adına 8-9 ay boyunca aile grubu içinde ebeveynlerine bağımlı kalırlar.

Hazar sumrusu (Hydroprogne caspia), güncel IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi verilerine göre küresel ölçekte "Asgari Endişe" (Least Concern - LC) kategorisinde sınıflandırılmaktadır. Türün çok geniş bir yayılış alanına sahip olması ve küresel ölçekte kritik tehlike sınırlarının altında bulunması nedeniyle bu kategoride yer almaktadır.