Hüzün Turizmi

Hüzün turizmi ölüm, savaş, doğal ve insan kaynaklı afetler, soykırım, yoksulluk, trajedi ve benzeri acı olayların yaşandığı veya bu olaylarla ilişkilendirilen alanlara yönelik turizm faaliyetlerini ifade eder. Bu kapsamda savaş alanları, mezarlıklar, anıtlar, müzeler, hapishaneler, afet bölgeleri ve insanların yaşamını yitirdiği diğer mekânlar ziyaret edilir.

^{Hüzün Turizmi} (AA)

Ölüm ve acıyla ilişkilendirilen mekânlara yönelik ziyaretler modern turizmden önce de görülür. Antik Roma'daki gladyatör dövüşleri, Orta Çağ'daki infazlar ve İsa'nın çarmıha gerildiği yere yapılan ziyaretler bu tür seyahatlerin tarihsel örnekleri arasında yer alır. Hüzün turizmi kavramı ise akademik literatürde 1996 yılında John Lennon ve Malcolm Foley tarafından kullanılmıştır. Foley ve Lennon, kavramı gerçek ve metalaştırılmış ölüm ve felaket alanlarının ziyaretçilere sunulması ve ziyaretçiler tarafından tüketilmesiyle ilişkilendirir.^【1】

Uluslararası literatürde hüzün turizmi için farklı kavramlar kullanılır. Seaton “thanatourism”, Rojek “Black Spots”, Foley ve Lennon ise “Dark Tourism” kavramlarını kullanmıştır.^【2】Türkiye'de ise hüzün turizminin yanı sıra kara turizm, savaş turizmi veya askerî turizm, keder turizmi, karanlık turizm, hapishane turizmi ve ölüm turizmi gibi adlandırmalar görülür.^【3】

Hüzün turizmi; savaşlar, soykırımlar, siyasi olaylar, doğal afetler, teknolojik felaketler, yoksulluk, işkence, hapishaneler, ünlü kişilerin ölümleri ve çeşitli trajik olaylarla ilişkilendirilen mekânları kapsar. Ziyaret edilen alanlar doğrudan ölümün gerçekleştiği yerler olabileceği gibi ölüm ve acıyla ilgili nesnelerin, belgelerin ve sembollerin sergilendiği müzeler veya anıtlar da olabilir.

^{Hüzün Turizmi} (AA)

Hüzün turizmine konu olan alanların turist ürünü hâline gelmesinde beş temel unsur öne çıkar. Olayın olağan dışı ve geniş ölçekli olması, olayın gerçekleştiği yerlerin veya izlerinin günümüze ulaşması, olayın gözlemlenebilir olması, mağdurların masum olması, olayın farklı biçimlerde yorumlanabilir olması ve mağdurlar ile sorumluların birbirinden ayırt edilebilir olması bu unsurlar arasında yer alır.

Seaton, ölümle ilişkili turizm faaliyetlerini beş grupta ele alır. İlk grupta infaz anını izlemek amacıyla yapılan seyahatler bulunur. İkinci grup, toplu veya bireysel ölümlerin gerçekleştiği yerlere yapılan ziyaretleri kapsar. Üçüncü grupta mezarlıklar, anıtlar ve savaş alanları yer alır. Dördüncü grup, ölümle doğrudan ilişkili olmayan ancak ölümün maddi kanıtlarını veya sembolik temsillerini barındıran müzeler gibi mekânları kapsar. Beşinci grupta ise ölüm olaylarının yeniden temsil edildiği canlandırmalar bulunur.^【4】

Rojek, hüzün turizmiyle ilişkili mekânları “Black Spots (Siyah Noktalar)”, “Heritage Sites (Miras Alanları)”, “Literary Landscapes (Edebiyat Manzaraları)” ve “Theme Parks (Tema Parkları)” olmak üzere dört grupta değerlendirir. Black Spots, ünlü kişilerin veya çok sayıda insanın ani ya da şiddetli biçimde öldüğü yerler ile mezarlıkların ticari olarak geliştirilmesini kapsar. Heritage Sites, geçmişteki olayların ve yaşam biçimlerinin yeniden oluşturulduğu alanlardır. Literary Landscapes, ünlü edebiyatçıların yaşamları ve kurgusal karakterlerle ilişkili mekânları içerir. Theme Parks ise gösteri ve eğlence unsurlarının düzenlendiği temalı alanları ifade eder.^【5】

Sharpley, hüzün turizminde yalnızca ziyaretçilerin ilgisini değil, turizm arzının niteliğini de dikkate alır. Bu kapsamda pale (soluk) turizm, gri turizm talebi, gri turizm arzı ve black (kara) turizm olmak üzere dört kategori belirler. Pale tourism, başlangıçta turistik amaçla oluşturulmayan ve ölüm temasına ilgisi düşük olan alanları; gri turizm talebi, başlangıçta hüzün turizmi amacı taşımayan ancak ziyaretçilerinin ölüme yoğun ilgi gösterdiği alanları; gri turizm arzı, ölüm temasının bilinçli olarak kullanıldığı ancak ziyaret nedeninin yalnızca ölüm olmadığı alanları; black tourism ise ölümle ilgili deneyimleri doğrudan sunan alanları ifade eder.^【6】

Stone, hüzün turizmi arzını en karanlıktan en açığa doğru altı düzeyde sınıflandırır. En karanlık düzeyde ölüm ve acının yaşandığı alanlar, tarihsel ve eğitsel özellikleri ile anma ve özgünlük unsurları daha belirgin mekânlar bulunur. Daha açık düzeylerde ise siyasi ve ideolojik etkiler azalır, mekânın özgünlüğü daha düşük olur ve duygusal deneyim, eğlence ve ticarileşme daha fazla öne çıkar. Bu sınıflandırmada soykırım kampları, karanlık sergiler, anıt ve tapınaklar, zindanlar, mezarlıklar, çatışma alanları ve eğlence alanları farklı düzeylerde yer alır.^【7】

Hüzün turizmi kapsamında farklı olay ve mekân türlerine yönelik özel turizm biçimleri gelişmiştir.

Savaş alanları, tarihsel, kültürel, ulusal ve toplumsal anlamlar taşıyan hüzün turizmi mekânları arasında yer alır. Bu alanlar yalnızca savaşın gerçekleştiği yerlerle sınırlı kalmayıp müzeleri, anıtları, askerî yapıları ve savaş canlandırmalarını da kapsayabilir. Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı, Başkomutan Tarihî Millî Parkı ve Sarıkamış, Türkiye'deki savaş alanları turizmi örnekleri arasında verilir.

Sıcak savaş turizmi, savaş devam ederken veya çatışma sonrasında henüz iyileştirme ve yeniden yapılanma çalışmaları başlamadan önce yıkımı görmek amacıyla yapılan seyahatleri ifade eder. Savaş alanları turizminin bir alt türü olarak değerlendirilir.

^{Ulucanlar Cezaevi Müzesi} (Altındağ Belediyesi)

Hapishane turizmi, geçmişte cezaevi olarak kullanılan ve daha sonra müze veya kültürel miras alanına dönüştürülen yapılara yapılan ziyaretleri kapsar. Bu müzelerde hücreler, koğuşlar, katlar, fotoğraflar, belgeler, mahkûmlara ait eşyalar, el işleri, ele geçirilen silah ve kaçak malzemeler, araçlar ve infazla ilişkili bölümler sergilenebilir. Türkiye'de Sinop Tarihî Cezaevi ve Ankara Ulucanlar Cezaevi Müzesi bu kapsamda yer alır.

Mezarlık turizmi, ölüm ritüelleri ve defin alanlarıyla ilişkili turizm faaliyetlerini kapsar. Mezarlıklar aracılığıyla farklı kültürlerin ölüme yaklaşımı gözlemlenebilir.

^{Auschwitz-Birkenau Kampı’nda Düzenlenen Bir Tören} (AA)

Soykırım turizmi, soykırım ve kitlesel katliamların gerçekleştiği alanlara yapılan ziyaretleri ifade eder. Ziyaret nedenleri arasında merak, geçmiş olayları öğrenme, olayları anlama ve yaşananları yerinde görme isteği bulunur. Auschwitz-Birkenau Anıt ve Müzesi, Westerbork Transit Kampı ve Washington'daki Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anıt Müzesi bu tür alanlara örnek olarak verilir.

Afet turizmi, afetlerden etkilenen alanlara özellikle yaşananların sonuçlarını görmek amacıyla yapılan ziyaretleri kapsar. Eğitim, merak ve boş zaman değerlendirme temel motivasyonlar arasında yer alır. Pompei ve Katrina Kasırgası sonrasında ziyaret edilen alanlar bu kapsamda örneklendirilir.

^Çernobil (AA)

Nükleer ve atom turizmi, nükleer kazalar ve atom bombalarının neden olduğu olaylarla ilişkili alanlara yapılan ziyaretleri kapsar. Hiroshima Barış Anıtı Müzesi, Nagasaki Barış Parkı ve Atom Bombası Müzesi ile Çernobil, bu tür turizme örnek olarak verilir.

Son şans turizmi, yok olma veya değişime uğrama tehlikesi bulunan doğal güzellikleri ve doğal veya toplumsal miras alanlarını ziyaret etmeye yönelik turizm biçimidir. Türkiye'de Allianoi Antik Kenti, Zeugma Antik Kenti, Salda Gölü, Pamukkale ve Hasankeyf bu kapsamda örneklenir.

Yoksulluk turizmi, dezavantajlı kentsel bölgelerin ziyaret edilmesini kapsar. Bu tür turizm 1990'ların ortalarında ortaya çıkan bir özel ilgi alanı olarak ele alınır. Johannesburg ve Cape Town, Rio de Janeiro, Mumbai, Delhi ve Kalküta bu tür ziyaretlerin gerçekleştiği şehirler arasında yer alır.

Hayalet turizmi; mezarlıklar, hayaletlerle ilişkilendirilen evler, kaleler ve tarihî yerleşimlere yapılan ziyaretleri kapsar. Hayalet avı organizasyonları, hayalet turları ve yürüyüşleri bu turizm biçiminin uygulamaları arasında yer alır. Danimarka, İskoçya ve İngiltere'deki çeşitli alanlar ile Pengersick Castle bu kapsamda verilen örneklerdendir.

Terör olaylarıyla ilişkilendirilen alanlar da hüzün turizmi kapsamında değerlendirilir. 11 Eylül saldırılarının gerçekleştiği Dünya Ticaret Merkezi alanı bu tür turizme örnek olarak verilir.

Kıyamet turizmi, doğal afetlerin yaklaşan kıyametin işaretleri olarak yorumlandığı yerlere yönelik ziyaretleri ifade eder. Kuzey Kutbu, Galapagos Adaları ve Kilimanjaro bu kapsamda verilen örneklerdir.

Hüzün turizmine yönelik ziyaretlerde merak, eğitim, geçmiş olayları öğrenme, olayların gerçekleştiği mekânları yerinde görme, anma, saygı, kültür ve inançları tanıma gibi farklı motivasyonlar bulunabilir. Bazı ziyaretçiler geçmiş olayları daha yakından anlamaya ve olayların etkilerini yerinde gözlemlemeye yönelirken bazıları olağan dışı deneyim arayışıyla hareket eder.

Ziyaret edilen olay veya mekânın niteliği, ziyaretçilerin deneyimlerini de farklılaştırabilir. Aynı olay veya mekân, farklı kişilerde üzüntü, gurur, öfke, merak veya başka duygusal tepkiler oluşturabilir. Hüzün turizmi bu yönüyle yalnızca belirli bir ziyaret amacına bağlı olmayan, farklı motivasyon ve deneyimleri içeren bir turizm alanıdır.

Gazete, dergi, televizyon, sinema ve internet gibi medya araçları hüzün turizmiyle ilişkilendirilen olay ve mekânların geniş kitlelere ulaşmasında rol oynar. Ölüm ve felaket olaylarının kısa sürede duyurulması ve tekrar tekrar gösterilmesi, bu alanlara yönelik ilgiyi etkileyebilir. Medyada yer alan görüntüler, haberler ve filmler, ziyaretçilerin olayların gerçekleştiği mekânlara ilişkin merakını artırabilir.

John F. Kennedy suikastı, Prenses Diana'nın hayatını kaybettiği yer ve 11 Eylül saldırılarının gerçekleştiği alan gibi olaylar medya aracılığıyla geniş kitlelere ulaşan ve daha sonra ziyaret edilen alanlara örnektir. Bu nedenle hüzün turizmi, olayların yaşandığı fiziksel alanların yanı sıra bu olayların medya aracılığıyla temsil edilmesiyle de ilişkilendirilir.

Hüzün turizmi kapsamında ziyaret edilen alanlar geçmişte yaşanan savaş, ölüm, felaket ve diğer acı olayların hatırlanmasını sağlayan hafıza mekânları niteliği taşıyabilir. Anıtlar, mezarlar, müzeler, savaş alanları ve eski hapishaneler geçmiş olaylara ilişkin maddi izleri korur. Bu alanların ziyaret edilmesi, yaşanan olayların hatırlanması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıyla ilişkilendirilir.

Hüzün turizmi mekânları bu yönüyle turizm, kültür, miras ve eğitim alanlarının kesiştiği alanlar olarak ele alınır. Ziyaretçiler, olayların gerçekleştiği yerde doğrudan gözlem yapabilir; müze ve anıtlarda belgeler, fotoğraflar, kişisel eşyalar ve diğer maddi unsurlarla karşılaşabilir.

Hüzün turizmi mekânları okul dışı öğrenme ortamı olarak da kullanılabilir. Bu alanlarda öğrencilerin tarihî olayları doğrudan mekânında gözlemlemesi, kitaplardan yapılan okumaya kıyasla olayların daha derin anlaşılmasına katkı sağlayabilir. Fransa ve Belçika'daki Birinci Dünya Savaşı müzelerini ziyaret eden öğrenciler üzerine yapılan çalışmalar, tarihsel empati ve farklı tarihsel bakış açılarıyla ilişkilendirilmiştir. Anzak Koyu ziyaretlerinin de bilgi düzeyi, farklı bakış açılarını anlama, 24 Nisan anmasının önemini kavrama ve karşı tarafa yönelik empati ile ilişkilendirildiği aktarılır.^【8】

Türkiye'de hüzün turizmi alanlarının eğitim amacıyla kullanımına yönelik yapılan bir çalışmada Türkiye genelinde 328 hüzün turizmi alanı belirlenmiş, bunların 139'unun eğitim amacıyla kullanılmaya uygun olduğu değerlendirilmiştir. Bu alanların önemli bir bölümünü mezarlar, özellikle türbeler, müzeler, anıtlar ve diğer tarihî yapılar oluşturur.^【9】

Hüzün turizmi kapsamında farklı tarihsel dönemlere ve olaylara ait çok sayıda alan ziyaret edilmektedir.

Polonya'daki Auschwitz-Birkenau, soykırım turizminin en bilinen örnekleri arasında yer alır. Müze 14 Haziran 1947'de açılmıştır. 1955'te yeni bir sergi düzenlenmiş ve sonraki yıllarda sergilerde değişiklikler yapılmıştır. Ziyaretçiler Auschwitz I ve Auschwitz II-Birkenau alanlarını görebilir.^【10】

Ukrayna'daki Çernobil nükleer kazası, nükleer ve atom turizminin öne çıkan örneklerinden biridir. Bölgeye düzenlenen turlar kontrol noktalarından geçilerek gerçekleştirilir. Ziyaretçilere belirli davranış kısıtlamaları uygulanır ve tur sonunda radyasyon ölçümleri yapılır.

^Çernobil (AA)

Çernobil bölgesindeki Pripyat, terk edilmiş kent görünümü nedeniyle ziyaret edilen başlıca alanlardan biridir.

İtalya'daki Pompei, Vezüv Yanardağı'nın M.S. 79'daki patlaması sonucunda kül altında kalan antik kenttir. Patlama sırasında kentte yaşayan insanların yaşamını yitirmesi ve kentin büyük bölümünün kül altında kalması, alanı afet turizmiyle ilişkilendirir. Ziyaretçiler kentin korunmuş yapılarını ve patlamanın izlerini görebilir.^【11】

Fransa'daki Oradour-sur-Glane'de 10 Haziran 1944'te 642 erkek, kadın ve çocuk öldürülmüş, köy büyük ölçüde yok edilmiştir. Günümüzde alan, yaşanan olayın izlerini taşıyan hüzün turizmi mekânlarından biri olarak değerlendirilir.^【12】

Macaristan'daki Terör Evi, Andrassy Caddesi'nde yer alır ve 24 Şubat 2002'de açılmıştır. Bina, Nazi işgali ve komünist dönemlerde polis merkezi olarak kullanılmıştır. Dört katlı yapının bodrumunda işkence odaları ve hücreler bulunur. Sergilerde fotoğraflar, videolar ve döneme ilişkin nesneler yer alır.^【13】

Berlin Duvarı'nın yapımına 13 Ağustos 1961'de başlanmış, duvar 9 Kasım 1989'a kadar inşa edilmiştir. Batı Berlin'i kent merkezinden ayıran duvar, Soğuk Savaş dönemiyle ilişkilendirilir. Duvar farklı dönemlerde tel örgü ve beton yapılardan oluşan aşamalardan geçmiştir. Duvarın bulunduğu alan günümüzde geçmiş dönemin izlerini taşıyan hüzün turizmi alanları arasında değerlendirilir.^【14】

Belçika'daki Waterloo Savaş Alanı, 18 Haziran'da gerçekleşen Waterloo Muharebesi ile ilişkilidir. Waterloo, savaş alanları turizmi kapsamında ziyaret edilen alanlardan biridir.

Türkiye'de hüzün turizmi kapsamında savaş alanları, anıtlar, müzeler, hapishaneler, mezarlar, afet alanları ve tarihî olaylarla ilişkilendirilen çeşitli mekânlar bulunur. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı, Başkomutan Tarihî Millî Parkı, Sarıkamış, Anıtkabir, Sinop Tarihî Cezaevi, Ankara Ulucanlar Cezaevi Müzesi, Dolmabahçe Sarayı, Çatalca Mübadele Müzesi, Marmara Depremi alanları ve Soma, bu kapsamda verilen örneklerdir.

^{Çanakkale Şehitler Abidesi} (AA)

Çanakkale, savaş alanları turizmi bakımından Türkiye'deki hüzün turizmi alanlarından biridir. Gelibolu Tarihî Alanı, savaşın gerçekleştiği alanları, anıtları ve mezarlıkları içeren bir hafıza mekânı niteliğindedir. Her yıl 18 Mart'ta düzenlenen Çanakkale Zaferi kutlamaları sırasında yerli ve yabancı ziyaretçiler bölgeyi ziyaret eder.

Anıtkabir, Mustafa Kemal Atatürk'ün mezarının bulunduğu anıt yapıdır. Yapımına 9 Ekim 1944'te başlanmış ve Eylül 1953'te tamamlanmıştır. Yapıda Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyet tarihi ve Atatürk'ün yaşamıyla ilgili kabartma ve heykeller bulunur. Yapının altında müze yer alır.

^{Sinop Cezaevi} (AA)

Sinop Tarihî Cezaevi, geçmişte cezaevi olarak kullanılan ve günümüzde ziyaret edilebilen tarihî yapılardan biridir. Cezaevi 1887'den itibaren kullanılmış, 1996'da boşaltılarak ziyarete açılmıştır. Eski cezaevi yapısı iki katlı ve U biçimindedir; 28 koğuşu ve üç bölümü bulunur.^【15】

Başkomutan Tarihî Millî Parkı ve Sarıkamış, savaş alanları turizmi kapsamında değerlendirilen Türkiye'deki hüzün turizmi alanları arasındadır. Bu alanlar savaşların gerçekleştiği mekânların tarihsel hafızadaki yerini ve savaş alanlarına yönelik ziyaretleri temsil eder.